
Skąd pomysł, że napój bez cukru wzmaga głód
Napój dietetyczny to taki, który zamiast cukru zawiera słodziki niskokaloryczne. WHO wymienia wśród najczęstszych acesulfam K, aspartam, sukralozę, cyklaminiany, sacharynę oraz stewię i jej pochodne. Hipoteza o głodzie jest prosta: słodki smak bez kalorii mógłby rozregulować sygnały sytości. Autorzy jednego z nowszych badań (SWEET, 2026) piszą, że słodziki bywają wskazywane jako możliwa przyczyna zaburzeń regulacji apetytu przez pobudzanie receptorów słodkiego smaku, ale dowody nie są jasne. To hipoteza do sprawdzenia, a nie ustalony fakt.
Co pokazują badania
Wyniki zależą od tego, z czym porównujesz napój dietetyczny: z napojem z cukrem czy z wodą. Tabela zbiera najważniejsze prace.
Przesuń tabelę, aby zobaczyć wszystkie kolumny →
| Źródło | Co porównano | Wynik |
|---|---|---|
| Rogers i in., 2016 (przegląd systematyczny z metaanalizami), krótkie badania | słodziki a cukier lub woda, przed posiłkiem do woli | mniejsze spożycie energii niż po cukrze (o 94 kcal), bez różnicy względem wody (o 2 kcal) |
| Rogers i in., 2016, badania trwające od 4 tygodni do 40 miesięcy | słodziki a cukier lub woda | niższa masa ciała niż przy cukrze (o 1,35 kg) i podobnie względem wody (o 1,24 kg, trzy porównania) |
| McGlynn i in., 2022 (przegląd systematyczny z metaanalizą) | napoje słodzone słodzikami zamiast słodzonych cukrem, dorośli z nadwagą lub otyłością i ryzykiem cukrzycy albo z cukrzycą | spadek masy ciała o 1,06 kg; zastąpienie napojów z cukrem wodą nie wiązało się z żadnym wynikiem |
| Badanie pomocnicze SWEET, 2026 (26 osób z BMI od 25) | grupa pijąca napój z acesulfamem K i cyklaminianem a grupa pijąca wodę | w grupie ze słodzikami mniejsza chęć na coś słodkiego; spożycie energii w posiłku do woli bez różnicy; próba bardzo mała |
| Przegląd narracyjny badań trzech konsorcjów europejskich, 2026 | użycie słodzików a apetyt i wybory żywieniowe | brak zmian w odczuwanym apetycie, spożyciu energii i wyborze żywności |
| WHO, 2023 (przegląd systematyczny pod wytyczne) | słodziki a tkanka tłuszczowa | brak długoterminowej korzyści dla zmniejszenia tkanki tłuszczowej |
Z tych danych wynikają trzy rzeczy. Po pierwsze, zamiana napoju z cukrem na dietetyczny zmniejsza ilość energii, a w badaniach także masę ciała. Po drugie, w porównaniu z wodą korzyści nie widać lub jest niewielka. Po trzecie, sygnału „wzmożonego głodu” w badaniach z losowym doborem nie widać, choć autorzy przeglądu narracyjnego z 2026 roku zastrzegają, że uczestnicy byli wyselekcjonowani, a część wyników była drugorzędna lub eksploracyjna.
Kto finansował te badania
Część cytowanych prac ma powiązania z branżą. Rogers i in. (2016) powstał w grupie ekspertów ILSI Europe, finansowanej przez grupę zadaniową z udziałem firm, a dwoje autorów to pracownicy firm produkujących wyroby z cukrem i słodzikami; część autorów deklaruje też granty od organizacji przemysłu cukrowniczego. Przy przeglądzie przeglądów z 2024 roku (Higgins i in.) jeden autor otrzymał honorarium od komitetu IAFNS ds. słodzików, a inny doradzał Calorie Control Council. W pracy McGlynn i in. (2022) jeden ze współautorów deklaruje m.in. opłaty od Calorie Control Council i International Sweeteners Association, ale pracę zlecił komitet Europejskiego Towarzystwa Badań nad Cukrzycą (EASD) i wsparł ją grant publicznej agencji kanadyjskiej CIHR. W badaniu pomocniczym SWEET z 2026 roku jedna z autorek deklaruje honoraria od International Sweeteners Association, a dwoje autorów fundusze projektowe od American Beverage Association. Przegląd konsorcjów z 2026 roku powstał dzięki wsparciu IAFNS, a jedno z opisanych w nim badań (SWITCH) sfinansowało American Beverage Association; jedna z autorek deklaruje też finansowanie badań m.in. od Unilever i Coca-Cola. Autorzy zapewniają, że sponsorzy nie wpływali na przebieg badań, ale przy tak mieszanych wynikach warto o tym pamiętać. Szóstodniowe badanie z 2025 roku, opisane niżej, według autorów nie miało finansowania, choć deklaracje współautorów (Rogers, Appleton) wymieniają związki z branżą. Równoważy je wytyczna WHO z 2023 roku, wydana przez organizację publiczną; jej zalecenie jest warunkowe, o czym piszemy niżej.
Dlaczego WHO jest ostrożniejsze
Wytyczne WHO z 2023 roku odradzają słodziki do kontroli masy ciała i zmniejszania ryzyka chorób niezakaźnych. Uzasadnieniem był przegląd systematyczny, który nie wykazał długoterminowej korzyści dla tkanki tłuszczowej u dorosłych i dzieci. Wskazał też możliwe niekorzystne skutki długiego stosowania, takie jak większe ryzyko cukrzycy typu 2, chorób układu krążenia i śmiertelności u dorosłych.
Te wnioski brzmią na pierwszy rzut oka sprzecznie z badaniami z losowym doborem. WHO zaznacza, że związek między słodzikami a chorobami mógł być zaburzony przez cechy uczestników i złożone wzorce stosowania, dlatego zalecenie ma charakter warunkowy. Rogers i współautorzy (2016) zwracają uwagę, że na wyniki prospektywnych badań obserwacyjnych mogła wpływać odwrócona przyczynowość, czyli sytuacja, w której to masa ciała wpływa na wybór napoju, a nie odwrotnie. Przegląd przeglądów z 2024 roku (Higgins i in.) objął 20 przeglądów systematycznych, które opierały się na bardzo różnych zestawach badań, i dlatego wnioski były rozbieżne. Jego autorzy uważają, że do ustalania związków przyczynowych należy używać długich badań z losowym doborem.
Warto osobno ocenić sam smak słodki. W szóstodniowym badaniu z losowym doborem (104 osoby) zwiększanie lub zmniejszanie ilości słodkich produktów w diecie nie zmieniło ich smakowitości, chęci na słodkie ani ich spożycia, choć grupa zmniejszająca słodycz oceniała słodki smak jako intensywniejszy. Z kolei Francesco Branca, dyrektor ds. żywienia i bezpieczeństwa żywności w WHO, w komentarzu do komunikatu z 2023 roku stwierdził, że ludzie powinni zmniejszać słodycz diety w ogóle. To jego komentarz, a nie część formalnej rekomendacji. Różnica stanowisk nie oznacza błędu któregokolwiek ze źródeł.
Bezpieczeństwo: aspartam i inne słodziki
Pytanie o głód często miesza się z pytaniem o bezpieczeństwo. Warto je rozdzielić.
- EFSA (2013): pełna ocena aspartamu uznała go za bezpieczny dla ogółu populacji. Dopuszczalne dzienne pobranie (ADI) wynosi 40 mg na kilogram masy ciała na dobę.
- IARC i JECFA (2023): IARC zaliczyła aspartam do grupy 2B, czyli „możliwie rakotwórczych”, na podstawie ograniczonych dowodów. JECFA nie zmieniła ADI. Klasyfikacja IARC opisuje siłę dowodów, a nie ryzyko przy danej dawce.
- Fenyloketonuria: według EFSA ADI dla aspartamu nie dotyczy osób z tą chorobą, które muszą ściśle przestrzegać diety ubogiej w fenyloalaninę.
JECFA podaje przykład: dorosły o masie 70 kg musiałby wypić od 9 do 14 puszek napoju dietetycznego dziennie, by przekroczyć ADI, przy założeniu braku innych źródeł aspartamu.
Woda i cukier jako punkty odniesienia
Dla napoju dietetycznego są dwa punkty odniesienia. Wobec napoju z cukrem ma mniej energii. Wobec wody nie daje w badaniach wyraźnej przewagi. WHO zaleca ograniczać cukry wolne do mniej niż 10% energii dziennie, czyli do około 50 g przy diecie 2000 kcal, i podkreśla, że ograniczanie cukrów nie powinno odbywać się z użyciem słodzików. Więcej o przeliczaniu energii i cukrów znajdziesz w tekście Ile węglowodanów dziennie? Zakresy z norm i źródła w diecie, a ogólny kontekst w artykule Zdrowe odżywianie: czym jest i dlaczego ma znaczenie.
Jeśli chcesz zmniejszyć ilość cukru w napojach, możesz:
- Zacząć od zamiany jednego napoju z cukrem dziennie na wodę, także gazowaną lub z plasterkiem owocu.
- Traktować napój bez cukru jako etap przejściowy, a nie „darmowy” dodatek do diety.
- Czytać etykietę. „Izotonik bez cukru” to nazwa handlowa, o składzie decyduje lista składników.
- Obserwować własny apetyt. Jeśli po napoju bez cukru czujesz silniejszą chęć na słodkie, to twoja obserwacja, a nie dowód z badań. Wypróbuj wtedy wodę i sprawdź, czy coś się zmienia.
Kiedy decyzja należy do lekarza lub dietetyka
Zalecenie WHO dotyczy wszystkich z wyjątkiem osób z już rozpoznaną cukrzycą. Jeśli chorujesz na cukrzycę lub fenyloketonurię, jesteś w ciąży, karmisz piersią albo zmieniasz jadłospis ze względu na leczenie, omów wybór napojów z lekarzem lub dietetykiem. Ten tekst nie zastępuje porady lekarskiej i nie zmienia żadnych zaleceń terapeutycznych.
Najczęstsze pytania (FAQ)
Czy napoje dietetyczne zwiększają głód?
Nie ma na to jednoznacznych dowodów. Przegląd narracyjny z 2026 roku nie stwierdził, by stosowanie słodzików zmieniało odczuwany apetyt czy spożycie energii. W małym badaniu pomocniczym SWEET grupa pijąca napój ze słodzikami oceniała swoją chęć na coś słodkiego niżej niż grupa pijąca wodę, a spożycie energii w posiłku do woli się nie różniło. Uczestników było tylko 26, więc potrzebne są większe badania. Jeśli po takim napoju czujesz większy głód, to twoja obserwacja i warto sprawdzić, czy z wodą jest inaczej.
Czy napój dietetyczny pomoże mi schudnąć?
Jako zamiennik napoju z cukrem może zmniejszyć masę ciała o około 1 kg w badaniach trwających co najmniej dwa tygodnie, u dorosłych z nadwagą i ryzykiem cukrzycy lub z cukrzycą (McGlynn i in., 2022). WHO zaznacza jednak, że nie wykazano długoterminowej korzyści dla tkanki tłuszczowej. Nie traktuj więc napoju dietetycznego jako sposobu na odchudzanie.
Czy woda jest lepsza niż napój dietetyczny?
Pod względem masy ciała różnice względem wody w badaniach były małe lub niewidoczne. Woda nie budzi wątpliwości związanych ze słodzikami i jest zgodna z komentarzem przedstawiciela WHO, by zmniejszać słodycz diety.
Czy aspartam jest bezpieczny?
EFSA w 2013 roku uznała go za bezpieczny przy ADI 40 mg/kg masy ciała na dobę, a JECFA w 2023 roku nie zmieniła tej wartości. IARC zaklasyfikowała go jako możliwie rakotwórczy ze względu na ograniczone dowody. Osoby z fenyloketonurią muszą go unikać według zaleceń lekarza.
Czy to samo dotyczy izotoniku bez cukru?
Zalecenie WHO obejmuje słodziki w wyrobach gotowych i napojach, więc z jego zakresu wynika, że dotyczy także napojów sportowych bez cukru. Wynik zależy od składu konkretnego produktu, dlatego sprawdź etykietę. Jeśli ćwiczysz intensywnie i długo, dobór napoju do wysiłku omów z trenerem lub dietetykiem.
Czy przy cukrzycy mogę pić napoje dietetyczne?
To decyzja do podjęcia z lekarzem lub dietetykiem. Zalecenie WHO z 2023 roku wyłącza osoby z już rozpoznaną cukrzycą, więc nie ma jednej odpowiedzi dla wszystkich. Nie zmieniaj leczenia ani diety na podstawie tego tekstu.


