Odżywianie, ruch, uroda i codzienna profilaktyka

Metoda na zdrowie Baza wiedzy
Menu

Zdrowa dieta

Dieta na nadciśnienie: zasady i przykładowe posiłki

Dieta na nadciśnienie to wzorzec DASH i mniej soli. Sprawdź, co pokazały badania, jak czytać etykiety i jak może wyglądać dzień posiłków obok leczenia.

Talerz z grillowaną rybą, brokułami, pomidorami, papryką i kaszą gryczaną, obok jogurt z ziołami i szklanka wody
Obraz wygenerowany przez AI

Czym jest dieta DASH i co pokazały badania

Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej (NCEZ) wskazuje, że w żywieniu przy nadciśnieniu tętniczym rekomendowane są modele oparte na diecie DASH i diecie śródziemnomorskiej. Polegają one na ograniczeniu soli, tłuszczów zwierzęcych i cukrów prostych oraz większej ilości produktów pełnoziarnistych, warzyw i owoców. Dieta nie zastępuje jednak leczenia farmakologicznego, ale może zwiększać jego skuteczność.

Badanie z 1997 roku objęło 459 dorosłych. Przez osiem tygodni jedli dietę kontrolną, dietę bogatą w owoce i warzywa albo dietę „łączoną” z nabiałem o niskiej zawartości tłuszczu, przy stałym poziomie sodu i masy ciała. Dieta łączona obniżyła ciśnienie skurczowe o 5,5 mmHg, a rozkurczowe o 3,0 mmHg bardziej niż dieta kontrolna. Wśród 133 uczestników z nadciśnieniem różnice wyniosły 11,4 i 5,5 mmHg.

Badanie DASH-Sodium z 2001 roku (412 uczestników) sprawdziło dodatkowo trzy poziomy sodu. Dieta DASH z małą ilością sodu dała ciśnienie skurczowe o 7,1 mmHg niższe niż dieta kontrolna z dużą ilością sodu u osób bez nadciśnienia i o 11,5 mmHg niższe u osób z nadciśnieniem. To wyniki średnie z kontrolowanych warunków, a skutki u ciebie ocenia lekarz na podstawie pomiarów. Tętno, drugi pomiar pracy serca, opisuje tekst Prawidłowe tętno: normy, pomiar i kiedy do lekarza.

Sól: ile i skąd się jej bierze w jadłospisie

Światowa Organizacja Zdrowia zaleca dorosłym mniej niż 2000 mg sodu na dobę, co odpowiada mniej niż 5 g soli, czyli niecałej łyżeczce. Europejskie Towarzystwo Kardiologiczne (ESC) w materiale dla pacjentów też podaje cel poniżej 5 g soli dziennie. NCEZ zaznacza, że te 5 g obejmuje sól z produktów i tę dodaną do potraw.

Według NCEZ zmniejszenie spożycia soli kuchennej o 4,4 g dziennie może obniżać ciśnienie u osób z rozpoznanym nadciśnieniem o 5,4/2,8 mmHg. NCEZ radzi:

  • nie dosalać potraw na talerzu i używać świeżych lub suszonych ziół;
  • unikać żywności wysokoprzetworzonej i słonych przekąsek;
  • ograniczać konserwy mięsne i rybne, ryby wędzone, wędliny oraz sery żółte, topione, typu feta i pleśniowe;
  • kasze, ryż, makaron i ziemniaki gotować w nieosolonej wodzie.

Zamiast soli sięgaj po zioła i przyprawy. Więcej o ziołach: Zioła: właściwości i bezpieczne stosowanie w kuchni. NCEZ radzi też zrezygnować z gotowych mieszanek przypraw z glutaminianem sodu i ograniczać gotowe dania oraz sosy.

Jak czytać etykiety

Na opakowaniu szukaj wartości odżywczych w przeliczeniu na 100 g. Rozporządzenie (UE) nr 1169/2011 o informacji o żywności nakazuje wyrażać wartość energetyczną i ilość składników odżywczych w przeliczeniu na 100 g lub 100 ml, co ułatwia porównywanie produktów. To samo rozporządzenie definiuje sól wzorem: sól = sód × 2,5. Jeśli więc na etykiecie widzisz tylko sód, pomnóż go przez 2,5. NCEZ zaleca wybierać produkty o obniżonej zawartości lub bez dodatku soli i sodu.

Potas, warzywa i owoce

Według NCEZ warzywa warto jeść w większości posiłków (minimum 400 g na dzień), a owoce w mniejszej ilości (200–300 g), bo zawierają więcej cukrów prostych. Warzywa i owoce są głównym źródłem potasu, który wpływa na obniżenie ciśnienia; NCEZ wymienia banany, awokado, pomidory i ziemniaki, a także kakao, migdały, suszone morele, soję i soczewicę. Więcej o porcjach przeczytasz w artykule Ile owoców i warzyw dziennie: zalecane porcje i jak je zjeść.

Przy potasie obowiązuje zastrzeżenie. Autorzy przeglądu zaleceń z 2024 roku proponują, by sól wzbogaconą potasem polecać osobom z nadciśnieniem, o ile nie mają zaawansowanej choroby nerek, nie przyjmują suplementu potasu ani leku oszczędzającego potas i nie mają innego przeciwwskazania. Jeśli masz chorobę nerek albo przyjmujesz leki wpływające na gospodarkę potasem, omów zwiększanie ilości potasu z lekarzem lub dietetykiem, zanim zmienisz jadłospis.

Alkohol, kawa i napoje

Według NCEZ alkohol silnie podnosi ciśnienie, zmniejsza skuteczność farmakoterapii i zwiększa ryzyko udaru oraz zaburzeń rytmu serca, dlatego należy go znacząco ograniczyć, a najlepiej wyeliminować. ESC zaznacza, że najzdrowiej nie pić wcale.

W sprawie kawy NCEZ umieszcza w tabeli produktów zalecanych przy nadciśnieniu napoje bez dodatku cukru, na przykład kawę, herbaty i napary ziołowe. NCEZ zaleca też co najmniej 1,5–2 l płynów dziennie i odradza napary z lukrecji, bo mogą zatrzymywać wodę i sód oraz zwiększać utratę potasu.

Dieta śródziemnomorska i inne wzorce

Dieta śródziemnomorska to według NCEZ drugi, obok DASH, rekomendowany model. NCEZ zaleca oliwę z oliwek i olej rzepakowy, co najmniej dwa razy w tygodniu ryby morskie (łosoś, śledź, makrela) i co najmniej raz w tygodniu nasiona roślin strączkowych. Szczegóły o rybach znajdziesz w artykule Ryby w diecie: najnowsze badania i zalecane porcje. Przed dietą alternatywną, np. ketogeniczną, skonsultuj się z dietetykiem lub lekarzem.

Tabela: grupy produktów przy nadciśnieniu

Dieta przy nadciśnieniu w podziale na grupy produktów: tabela to przykład redakcji zbudowany z zaleceń NCEZ i wzorca DASH.

Przesuń tabelę, aby zobaczyć wszystkie kolumny →

Grupa produktówZalecenie wg DASH/NCEZPrzykłady (przykład redakcji)
Warzywaminimum 400 g dziennie, najlepiej w większości posiłków; świeże i mrożonesurówka z kapusty, pieczone warzywa, zupa jarzynowa
Owoce200–300 g dziennie, preferowane jagodowemaliny, borówki, truskawki do jogurtu
Produkty zbożowepełnoziarniste, gotowane bez solipłatki owsiane, kasza gryczana, pieczywo graham
Nabiałprodukty o zawartości tłuszczu do 2%, bez dodatku cukrukefir, jogurt naturalny, chudy twaróg
Mięso, ryby, strączkoweryby co najmniej 2 razy w tygodniu, strączkowe co najmniej raz, mięso czerwone do 350–500 g tygodniowopieczony łosoś, soczewica, pierś drobiowa z pieca
Tłuszczeoleje roślinne, na zimno do surówekoliwa z oliwek, olej rzepakowy, orzechy włoskie
Przyprawyzioła i mieszanki bez soli zamiast solibazylia, oregano, czosnek, sok z cytryny
Napojewoda, herbaty, napary, kawa bez cukru; alkohol niezalecanywoda z cytryną, napar z melisy, kawa zbożowa

Przykładowy dzień posiłków

To propozycja redakcji oparta na zasadach DASH i NCEZ, bez obietnic efektu. Nie jest to jadłospis dla osób z chorobą nerek ani inną chorobą wymagającą indywidualnej diety.

  1. Śniadanie: płatki owsiane na jogurcie naturalnym z jagodami i garścią orzechów włoskich.
  2. Drugie śniadanie: kanapka z pieczywa pełnoziarnistego z chudym twarogiem, pomidorem i ogórkiem, bez wędliny.
  3. Obiad: pieczony łosoś z kaszą gryczaną ugotowaną w nieosolonej wodzie oraz surówką z oliwą i ziołami.
  4. Podwieczorek: jabłko lub porcja owoców jagodowych i kefir.
  5. Kolacja: zupa z soczewicy i warzyw doprawiona ziołami, czosnkiem i sokiem z cytryny.

Do tego woda przez cały dzień. Pozostałe nawyki i zasady pomiaru ciśnienia w domu opisuje tekst Jak obniżyć ciśnienie: nawyki, które pomagają.

Najczęstsze pytania (FAQ)

Czy dieta może zastąpić leki na nadciśnienie?

Nie. NCEZ podkreśla, że modyfikacja diety nie zastępuje leczenia farmakologicznego, ale może zwiększać jego skuteczność. ESC zaznacza, że osoby z nadciśnieniem poza zdrowym stylem życia będą potrzebowały leków. O ewentualnych zmianach w leczeniu decyduje wyłącznie lekarz.

Ile soli dziennie przy nadciśnieniu?

WHO zaleca mniej niż 5 g soli na dobę dla dorosłych, a NCEZ przy nadciśnieniu również mówi o poniżej 5 g. Wlicza się w to sól z produktów i dosalana.

Czy mogą pomóc zamienniki soli z potasem?

Bywają zalecane osobom z nadciśnieniem, ale nie wszystkim. Przy zaawansowanej chorobie nerek, suplementach potasu lub lekach oszczędzających potas autorzy przeglądu zaleceń z 2024 roku wskazują na przeciwwskazania, więc najpierw zapytaj lekarza lub dietetyka. NCEZ dopuszcza sól sodowo-potasową tylko w ograniczonej ilości.

Kiedy do lekarza

Nadciśnienie rozpoznaje lekarz, gdy średnie wartości z co najmniej dwóch pomiarów podczas co najmniej dwóch wizyt wynoszą 140 mmHg lub więcej dla ciśnienia skurczowego i (lub) 90 mmHg lub więcej dla rozkurczowego. Średnia z domowych pomiarów od 135/85 mmHg lub wyższa mimo zmiany diety wymaga wizyty u lekarza rodzinnego.

Skonsultuj się z lekarzem także wtedy, gdy masz chorobę nerek lub cukrzycę albo przyjmujesz leki wpływające na potas i chcesz zmienić dietę.

Nie odstawiaj ani nie zmniejszaj leków samodzielnie, nawet gdy ciśnienie się poprawi. Według WHO bardzo wysokie ciśnienie może powodować bóle głowy, niewyraźne widzenie, ból w klatce piersiowej i inne objawy; jeśli występują razem z wysokim ciśnieniem, należy natychmiast zgłosić się po pomoc. W nagłej sytuacji zadzwoń pod numer 112.

← Więcej: Zdrowa dieta

Czytaj więcej