
Co zaliczamy do warzyw liściastych
Do zielonych warzyw liściastych należą sałaty (rzymska, masłowa, lodowa, liściasta), szpinak, rukola, boćwina, roszponka oraz botwina, czyli młode liście buraka. Jarmuż i rukola są jednocześnie warzywami kapustnymi, dlatego ich glukozynolany, gotowanie i ostrożności opisuje tekst o warzywach kapustnych.
Skład na 100 g według USDA
Poniższa tabela to przykład redakcji zbudowany z danych amerykańskiej bazy USDA FoodData Central (SR Legacy), w przeliczeniu na 100 g produktu. Foliany podano w mikrogramach ekwiwalentu folianów w diecie (DFE), witaminę K w mikrogramach.
Przesuń tabelę, aby zobaczyć wszystkie kolumny →
| Warzywo (100 g) | Foliany (µg DFE) | Witamina K (µg) | Żelazo (mg) | Wapń (mg) |
|---|---|---|---|---|
| Szpinak surowy | 194 | 483 | 2,71 | 99 |
| Szpinak gotowany, odsączony | 146 | 494 | 3,57 | 136 |
| Sałata rzymska | 136 | 102 | 0,97 | 33 |
| Sałata zielona liściasta | 38 | 126 | 0,86 | 36 |
| Sałata lodowa | 29 | 24,1 | 0,41 | 18 |
| Rukola | 97 | 109 | 1,46 | 160 |
| Boćwina surowa | 14 | 830 | 1,8 | 51 |
Z tabeli wynika, że „sałata” to bardzo różne produkty. Sałata rzymska ma kilkukrotnie więcej folianów niż zielona liściasta lub lodowa, a lodowa zawiera najmniej witaminy K. Boćwina ma w tej tabeli najwięcej witaminy K, a rukola najwięcej wapnia, ale sama zawartość nie mówi, ile organizm z danego składnika wchłonie. Dane dotyczą produktów z bazy amerykańskiej; w polskich tabelach wartości mogą się nieco różnić zależnie od odmiany i uprawy.
Dla roszponki i botwiny nie podano tu liczb. Gdy potrzebujesz dokładnych liczb dla konkretnego produktu, sprawdź je w tabelach składu żywności lub na etykiecie.
Żelazo i wapń ze szpinaku a szczawiany
Szczawiany to sole kwasu szczawiowego. Według NIDDK szpinak jest na liście produktów, które osoby po kamicy szczawianowo-wapniowej mogą chcieć ograniczać (więcej w sekcji o kamicy nerkowej).
Wapń. W badaniu z 1988 roku na 13 zdrowych dorosłych porównano wchłanianie wapnia z mleka i ze szpinaku w posiłkach z taką samą ilością wapnia (200 mg). Średnio z mleka wchłonęło się 27,6% wapnia, a ze szpinaku 5,1%. Autorzy zmierzyli w użytym szpinaku bardzo niewielki nadmiar szczawianów w stosunku do wapnia, więc prawdopodobnie cały wapń był związany, i uznali, że wapń ze szpinaku jest znacznie gorzej dostępny niż wapń z mleka. Tabela pokazuje więc zawartość, a nie to, ile wapnia wykorzystasz.
Żelazo. Tu obraz jest mniej jednoznaczny. W badaniu szwajcarskim z 2008 roku (16 zdrowych kobiet) dodanie szczawianu do posiłku z jarmużem nie zmieniło wchłaniania żelaza niehemowego: 10,7% bez dodatku i 11,5% z dodatkiem. Wchłanianie z posiłku ze szpinakiem było o 24% niższe niż z jarmużem, ale różnica nie była istotna statystycznie. Autorzy wnioskują, że szczawiany w owocach i warzywach mają niewielkie znaczenie dla żelaza. Badanie było małe i dotyczyło wyłącznie kobiet, więc nie rozstrzyga sprawy dla wszystkich. Jak układać dietę z żelazem roślinnym, opisuje tekst o diecie wegetariańskiej.
Surowe czy gotowane
Wybór zależy od gatunku, smaku i potrzeb. Dane USDA z tabeli pokazują, że po ugotowaniu w 100 g szpinaku jest mniej folianów (146 zamiast 194 µg DFE), a witaminy K tyle samo lub nieco więcej (494 zamiast 483 µg). Surowy i gotowany szpinak to jednak dwa różne wpisy bazy USDA, więc ich wartości w 100 g nie są wprost porównywalne i wyższe liczby żelaza i wapnia dla gotowanego szpinaku nie dowodzą, że gotowanie dodaje te składniki.
Według Powiatowej Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej w Sławnie obróbka cieplna może zmniejszać zawartość azotanów i azotynów w żywności. Zasady ogólne zdrowego jedzenia, w tym urozmaicenie warzyw, omawia tekst o zdrowym odżywianiu.
Bezpieczeństwo: na co zwrócić uwagę
Azotany w szpinaku i niemowlęta
Według Powiatowej Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej w Bochni do warzyw szczególnie bogatych w azotany należą buraki, sałata, szpinak, rukola, kapusta i seler. U niemowląt azotyny mogą łączyć się z hemoglobiną i utrudniać transport tlenu we krwi (methemoglobinemia). Stacja zaleca unikanie podgrzewania gotowanych warzyw liściastych dla dzieci, bo podczas przechowywania i odgrzewania mogą gromadzić się azotyny. Sałatę i szpinak przechowuj w lodówce tylko kilka dni.
Według Europejskiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA, komunikat z 2010 roku) poziom azotanów w tych warzywach nie budzi obaw u większości dzieci, ale niemowlęta i małe dzieci w wieku 1-3 lat, które jedzą duże ilości szpinaku (ponad 200 g), mogą być narażone. EFSA wskazuje też, że niewłaściwe przechowywanie ugotowanych warzyw liściastych, na przykład w temperaturze pokojowej przez długi czas, sprzyja przemianie azotanów w azotyny, a po zmiksowaniu warzyw ta przemiana przyspiesza. Dzieciom z bakteryjnym zakażeniem przewodu pokarmowego EFSA odradza szpinak. O wprowadzaniu szpinaku do jadłospisu dziecka porozmawiaj z pediatrą.
Mycie sałat i szpinaku
Według amerykańskiej Agencji ds. Żywności i Leków (FDA) wszystkie warzywa należy dokładnie myć pod bieżącą wodą przed przygotowaniem lub jedzeniem, także z własnego ogrodu; mycie mydłem, detergentem lub środkiem do mycia warzyw nie jest zalecane. Produkty oznaczone jako umyte i gotowe do spożycia można jeść bez ponownego mycia, ale nie powinny stykać się z brudnymi powierzchniami lub sztućcami. Sałatę i inne łatwo psujące się warzywa FDA zaleca trzymać w czystej lodówce.
Zakażenia to realne ryzyko. W artykule z czasopisma CDC „Emerging Infectious Diseases” o wybuchach zakażeń bakteriami STEC (szczepy E. coli wytwarzające toksynę Shiga) wskazano, że bydło i dzikie zwierzęta mogą zanieczyścić liście bezpośrednio lub pośrednio, przez wodę do nawadniania, spływy i pył zawierający odchody. Najczęściej wymieniano sałatę rzymską (13 z 24 wybuchów, w których ustalono pojedynczy rodzaj warzywa). Dane dotyczą Stanów Zjednoczonych i Kanady.
Witamina K a warfaryna
Według MedlinePlus niektóre produkty zawierające witaminę K mogą wpływać na działanie warfaryny. Źródło zaleca jedzenie stałych ilości produktów z witaminą K z tygodnia na tydzień oraz nieprzyjmowanie dużych ilości zielonych warzyw liściastych i niektórych olejów roślinnych, które zawierają dużo witaminy K. Listę takich produktów poproś lekarza lub farmaceutę. Przed każdą zmianą w diecie porozmawiaj z lekarzem prowadzącym leczenie.
Szczawiany i kamica nerkowa
Amerykański Narodowy Instytut Chorób Cukrzycy, Trawiennych i Nerek (NIDDK) wymienia szpinak wśród produktów, które osoby po kamicy szczawianowo-wapniowej mogą chcieć ograniczać, żeby zmniejszyć ilość szczawianów w moczu. Instytut radzi, by zapytać lekarza, jaki rodzaj kamienia występował, i omówić z lekarzem lub dietetykiem, ile szczawianów powinno być w diecie. Jeśli występowała u ciebie kamica nerkowa, o diecie zdecyduj z lekarzem i dietetykiem.
Kiedy skonsultować się z lekarzem lub dietetykiem
- przyjmujesz warfarynę lub inne leki przeciwzakrzepowe i chcesz zmienić ilość zielonych liści w diecie,
- występowała u ciebie kamica nerkowa albo masz choroby nerek (zasady ustala lekarz lub dietetyk),
- planujesz wprowadzić szpinak lub inne warzywa liściaste do diety niemowlęcia (pediatra),
- po zjedzeniu surowych liści pojawiają się uporczywe objawy ze strony przewodu pokarmowego, na przykład biegunka lub wymioty (lekarz rodzinny; w nagłym zagrożeniu zdrowia lub życia dzwoń pod numer 112).
Najczęstsze pytania (FAQ)
Czy szpinak to dobre źródło żelaza i wapnia?
Zawiera oba składniki (w tabeli USDA 2,71 mg żelaza i 99 mg wapnia w 100 g surowego szpinaku), ale wapń ze szpinaku wchłania się słabo: w badaniu z 1988 roku 5,1% wobec 27,6% z mleka. Szczawiany mają mniejsze znaczenie dla żelaza, jak pokazało badanie z 2008 roku, lecz było to niewielkie badanie na kobietach.
Które sałaty mają najwięcej witaminy K i folianów?
Według tabeli USDA wśród sałat najwięcej folianów ma rzymska (136 µg DFE w 100 g), a najmniej witaminy K lodowa (24,1 µg). Boćwina, spoza grupy sałat, ma w tabeli 830 µg witaminy K w 100 g.
Czy trzeba myć sałatę z opakowania?
Według FDA produkty oznaczone jako umyte i gotowe do spożycia nie wymagają dodatkowego mycia; jeśli jednak je myjesz, uważaj, by nie stykały się z brudnymi powierzchniami. Sałatę niemytą kupioną luzem opłucz pod bieżącą wodą.
Czy dzieciom można podawać odgrzewany szpinak?
Nie, według PSSE w Bochni należy unikać podgrzewania gotowanych warzyw liściastych dla dzieci, bo podczas przechowywania i odgrzewania mogą się w nich gromadzić azotyny. EFSA zwraca uwagę, że przemiana azotanów w azotyny przyspiesza po zmiksowaniu warzyw i przy długim przechowywaniu w temperaturze pokojowej. Zasady wprowadzania szpinaku do diety niemowlęcia omów z pediatrą.
Czy przy warfarynie można jeść szpinak?
Według MedlinePlus przy warfarynie nie należy jeść dużych ilości zielonych warzyw liściastych, a produkty z witaminą K trzeba jeść w stałych ilościach z tygodnia na tydzień. Przed zmianą diety porozmawiaj z lekarzem prowadzącym leczenie.


