Odżywianie, ruch, uroda i codzienna profilaktyka

Metoda na zdrowie Baza wiedzy
Menu

Zdrowa dieta

Zielone warzywa liściaste: składniki i bezpieczeństwo

Zielone warzywa liściaste: foliany, witamina K, wapń i żelazo na 100 g wg USDA, szczawiany w szpinaku, mycie liści i warfaryna. Jak jeść je bezpiecznie?

Wirówka do sałaty z mieszanką liści, wokół miseczki ze szpinakiem, roszponką, rukolą, sałatą masłową i liśćmi buraka
Obraz wygenerowany przez AI

Co zaliczamy do warzyw liściastych

Do zielonych warzyw liściastych należą sałaty (rzymska, masłowa, lodowa, liściasta), szpinak, rukola, boćwina, roszponka oraz botwina, czyli młode liście buraka. Jarmuż i rukola są jednocześnie warzywami kapustnymi, dlatego ich glukozynolany, gotowanie i ostrożności opisuje tekst o warzywach kapustnych.

Skład na 100 g według USDA

Poniższa tabela to przykład redakcji zbudowany z danych amerykańskiej bazy USDA FoodData Central (SR Legacy), w przeliczeniu na 100 g produktu. Foliany podano w mikrogramach ekwiwalentu folianów w diecie (DFE), witaminę K w mikrogramach.

Przesuń tabelę, aby zobaczyć wszystkie kolumny →

Warzywo (100 g)Foliany (µg DFE)Witamina K (µg)Żelazo (mg)Wapń (mg)
Szpinak surowy1944832,7199
Szpinak gotowany, odsączony1464943,57136
Sałata rzymska1361020,9733
Sałata zielona liściasta381260,8636
Sałata lodowa2924,10,4118
Rukola971091,46160
Boćwina surowa148301,851

Z tabeli wynika, że „sałata” to bardzo różne produkty. Sałata rzymska ma kilkukrotnie więcej folianów niż zielona liściasta lub lodowa, a lodowa zawiera najmniej witaminy K. Boćwina ma w tej tabeli najwięcej witaminy K, a rukola najwięcej wapnia, ale sama zawartość nie mówi, ile organizm z danego składnika wchłonie. Dane dotyczą produktów z bazy amerykańskiej; w polskich tabelach wartości mogą się nieco różnić zależnie od odmiany i uprawy.

Dla roszponki i botwiny nie podano tu liczb. Gdy potrzebujesz dokładnych liczb dla konkretnego produktu, sprawdź je w tabelach składu żywności lub na etykiecie.

Żelazo i wapń ze szpinaku a szczawiany

Szczawiany to sole kwasu szczawiowego. Według NIDDK szpinak jest na liście produktów, które osoby po kamicy szczawianowo-wapniowej mogą chcieć ograniczać (więcej w sekcji o kamicy nerkowej).

Wapń. W badaniu z 1988 roku na 13 zdrowych dorosłych porównano wchłanianie wapnia z mleka i ze szpinaku w posiłkach z taką samą ilością wapnia (200 mg). Średnio z mleka wchłonęło się 27,6% wapnia, a ze szpinaku 5,1%. Autorzy zmierzyli w użytym szpinaku bardzo niewielki nadmiar szczawianów w stosunku do wapnia, więc prawdopodobnie cały wapń był związany, i uznali, że wapń ze szpinaku jest znacznie gorzej dostępny niż wapń z mleka. Tabela pokazuje więc zawartość, a nie to, ile wapnia wykorzystasz.

Żelazo. Tu obraz jest mniej jednoznaczny. W badaniu szwajcarskim z 2008 roku (16 zdrowych kobiet) dodanie szczawianu do posiłku z jarmużem nie zmieniło wchłaniania żelaza niehemowego: 10,7% bez dodatku i 11,5% z dodatkiem. Wchłanianie z posiłku ze szpinakiem było o 24% niższe niż z jarmużem, ale różnica nie była istotna statystycznie. Autorzy wnioskują, że szczawiany w owocach i warzywach mają niewielkie znaczenie dla żelaza. Badanie było małe i dotyczyło wyłącznie kobiet, więc nie rozstrzyga sprawy dla wszystkich. Jak układać dietę z żelazem roślinnym, opisuje tekst o diecie wegetariańskiej.

Surowe czy gotowane

Wybór zależy od gatunku, smaku i potrzeb. Dane USDA z tabeli pokazują, że po ugotowaniu w 100 g szpinaku jest mniej folianów (146 zamiast 194 µg DFE), a witaminy K tyle samo lub nieco więcej (494 zamiast 483 µg). Surowy i gotowany szpinak to jednak dwa różne wpisy bazy USDA, więc ich wartości w 100 g nie są wprost porównywalne i wyższe liczby żelaza i wapnia dla gotowanego szpinaku nie dowodzą, że gotowanie dodaje te składniki.

Według Powiatowej Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej w Sławnie obróbka cieplna może zmniejszać zawartość azotanów i azotynów w żywności. Zasady ogólne zdrowego jedzenia, w tym urozmaicenie warzyw, omawia tekst o zdrowym odżywianiu.

Bezpieczeństwo: na co zwrócić uwagę

Azotany w szpinaku i niemowlęta

Według Powiatowej Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej w Bochni do warzyw szczególnie bogatych w azotany należą buraki, sałata, szpinak, rukola, kapusta i seler. U niemowląt azotyny mogą łączyć się z hemoglobiną i utrudniać transport tlenu we krwi (methemoglobinemia). Stacja zaleca unikanie podgrzewania gotowanych warzyw liściastych dla dzieci, bo podczas przechowywania i odgrzewania mogą gromadzić się azotyny. Sałatę i szpinak przechowuj w lodówce tylko kilka dni.

Według Europejskiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA, komunikat z 2010 roku) poziom azotanów w tych warzywach nie budzi obaw u większości dzieci, ale niemowlęta i małe dzieci w wieku 1-3 lat, które jedzą duże ilości szpinaku (ponad 200 g), mogą być narażone. EFSA wskazuje też, że niewłaściwe przechowywanie ugotowanych warzyw liściastych, na przykład w temperaturze pokojowej przez długi czas, sprzyja przemianie azotanów w azotyny, a po zmiksowaniu warzyw ta przemiana przyspiesza. Dzieciom z bakteryjnym zakażeniem przewodu pokarmowego EFSA odradza szpinak. O wprowadzaniu szpinaku do jadłospisu dziecka porozmawiaj z pediatrą.

Mycie sałat i szpinaku

Według amerykańskiej Agencji ds. Żywności i Leków (FDA) wszystkie warzywa należy dokładnie myć pod bieżącą wodą przed przygotowaniem lub jedzeniem, także z własnego ogrodu; mycie mydłem, detergentem lub środkiem do mycia warzyw nie jest zalecane. Produkty oznaczone jako umyte i gotowe do spożycia można jeść bez ponownego mycia, ale nie powinny stykać się z brudnymi powierzchniami lub sztućcami. Sałatę i inne łatwo psujące się warzywa FDA zaleca trzymać w czystej lodówce.

Zakażenia to realne ryzyko. W artykule z czasopisma CDC „Emerging Infectious Diseases” o wybuchach zakażeń bakteriami STEC (szczepy E. coli wytwarzające toksynę Shiga) wskazano, że bydło i dzikie zwierzęta mogą zanieczyścić liście bezpośrednio lub pośrednio, przez wodę do nawadniania, spływy i pył zawierający odchody. Najczęściej wymieniano sałatę rzymską (13 z 24 wybuchów, w których ustalono pojedynczy rodzaj warzywa). Dane dotyczą Stanów Zjednoczonych i Kanady.

Witamina K a warfaryna

Według MedlinePlus niektóre produkty zawierające witaminę K mogą wpływać na działanie warfaryny. Źródło zaleca jedzenie stałych ilości produktów z witaminą K z tygodnia na tydzień oraz nieprzyjmowanie dużych ilości zielonych warzyw liściastych i niektórych olejów roślinnych, które zawierają dużo witaminy K. Listę takich produktów poproś lekarza lub farmaceutę. Przed każdą zmianą w diecie porozmawiaj z lekarzem prowadzącym leczenie.

Szczawiany i kamica nerkowa

Amerykański Narodowy Instytut Chorób Cukrzycy, Trawiennych i Nerek (NIDDK) wymienia szpinak wśród produktów, które osoby po kamicy szczawianowo-wapniowej mogą chcieć ograniczać, żeby zmniejszyć ilość szczawianów w moczu. Instytut radzi, by zapytać lekarza, jaki rodzaj kamienia występował, i omówić z lekarzem lub dietetykiem, ile szczawianów powinno być w diecie. Jeśli występowała u ciebie kamica nerkowa, o diecie zdecyduj z lekarzem i dietetykiem.

Kiedy skonsultować się z lekarzem lub dietetykiem

  • przyjmujesz warfarynę lub inne leki przeciwzakrzepowe i chcesz zmienić ilość zielonych liści w diecie,
  • występowała u ciebie kamica nerkowa albo masz choroby nerek (zasady ustala lekarz lub dietetyk),
  • planujesz wprowadzić szpinak lub inne warzywa liściaste do diety niemowlęcia (pediatra),
  • po zjedzeniu surowych liści pojawiają się uporczywe objawy ze strony przewodu pokarmowego, na przykład biegunka lub wymioty (lekarz rodzinny; w nagłym zagrożeniu zdrowia lub życia dzwoń pod numer 112).

Najczęstsze pytania (FAQ)

Czy szpinak to dobre źródło żelaza i wapnia?

Zawiera oba składniki (w tabeli USDA 2,71 mg żelaza i 99 mg wapnia w 100 g surowego szpinaku), ale wapń ze szpinaku wchłania się słabo: w badaniu z 1988 roku 5,1% wobec 27,6% z mleka. Szczawiany mają mniejsze znaczenie dla żelaza, jak pokazało badanie z 2008 roku, lecz było to niewielkie badanie na kobietach.

Które sałaty mają najwięcej witaminy K i folianów?

Według tabeli USDA wśród sałat najwięcej folianów ma rzymska (136 µg DFE w 100 g), a najmniej witaminy K lodowa (24,1 µg). Boćwina, spoza grupy sałat, ma w tabeli 830 µg witaminy K w 100 g.

Czy trzeba myć sałatę z opakowania?

Według FDA produkty oznaczone jako umyte i gotowe do spożycia nie wymagają dodatkowego mycia; jeśli jednak je myjesz, uważaj, by nie stykały się z brudnymi powierzchniami. Sałatę niemytą kupioną luzem opłucz pod bieżącą wodą.

Czy dzieciom można podawać odgrzewany szpinak?

Nie, według PSSE w Bochni należy unikać podgrzewania gotowanych warzyw liściastych dla dzieci, bo podczas przechowywania i odgrzewania mogą się w nich gromadzić azotyny. EFSA zwraca uwagę, że przemiana azotanów w azotyny przyspiesza po zmiksowaniu warzyw i przy długim przechowywaniu w temperaturze pokojowej. Zasady wprowadzania szpinaku do diety niemowlęcia omów z pediatrą.

Czy przy warfarynie można jeść szpinak?

Według MedlinePlus przy warfarynie nie należy jeść dużych ilości zielonych warzyw liściastych, a produkty z witaminą K trzeba jeść w stałych ilościach z tygodnia na tydzień. Przed zmianą diety porozmawiaj z lekarzem prowadzącym leczenie.

← Więcej: Zdrowa dieta

Czytaj więcej