
Skąd biorą się niedobory
Niedobór oznacza, że organizm dostaje lub wchłania za mało danego składnika. WHO wymienia wśród przyczyn niedokrwistości niedobory składników, nieodpowiednią dietę lub jej złe wchłanianie, infekcje i choroby przewlekłe. Przyczyną bywa więc też choroba jelit albo przyjmowane leki. Objawy są niespecyficzne: WHO wymienia przy niedokrwistości zmęczenie, zawroty głowy, zimne dłonie i stopy, ból głowy oraz duszność przy wysiłku. Mają wiele innych przyczyn, więc same nie wystarczają do rozpoznania.
Lista nie jest rankingiem: częstość niedoborów zależy od kraju, wieku i metody badania.
Siedem składników w skrócie
Tabela to przykład redakcji zbudowany z cytowanych zaleceń NHS, WHO, NCEŻ i NIH, a nie pełny wykaz.
Przesuń tabelę, aby zobaczyć wszystkie kolumny →
| Składnik | Kto bywa w grupie ryzyka | Przykładowe źródła w diecie |
|---|---|---|
| Witamina D | osoby rzadko wychodzące z domu, mieszkańcy domów opieki, osoby o ciemnej skórze, osoby po 65. roku życia | tłuste ryby (łosoś, sardynki, śledź), żółtka jaj |
| Żelazo | kobiety z obfitymi miesiączkami, kobiety w ciąży, wegetarianie | czerwone mięso, fasola, orzechy, suszone morele |
| Jod | dorośli i kobiety w ciąży (dane z Europy), weganie | mleko i nabiał, jaja, ryby morskie |
| Witamina B12 | weganie i wegetarianie, osoby starsze, osoby z zaburzonym wchłanianiem | mięso, ryby, jaja, nabiał |
| Foliany | osoby na niezbilansowanej diecie lub nadużywające alkoholu, z chorobami jelit, kobiety w ciąży | brokuły, brukselka, szparagi, groszek, ciecierzyca |
| Wapń | kobiety po menopauzie, osoby unikające nabiału | mleko i przetwory, ryby jedzone z ościami, warzywa kapustne, orzechy |
| Magnez | osoby starsze, z chorobami jelit, cukrzycą typu 2 lub nadużywające alkoholu | zielone warzywa liściaste, strączki, orzechy, nasiona, pełne ziarna |
Witamina D
NCEŻ podaje, że niedobory witaminy D są powszechne na całym świecie, także w Polsce. W badaniu z 2016 roku, w którym ujednolicono wyniki 14 badań populacyjnych z Europy (łącznie 55 844 osoby), stężenie 25(OH)D poniżej 30 nmol/l miało 13,0% osób, a przy wyższym progu 50 nmol/l odsetek wynosił 40,4%. Osoby o ciemnej skórze miały 3 do 71 razy większy odsetek niskich stężeń. Według NCEŻ po 65. roku życia synteza witaminy D w skórze spada czterokrotnie.
Niedobór witaminy D może prowadzić według NHS do krzywicy u dzieci i bólu kości (osteomalacja) u dorosłych. Więcej o rybach, najlepszym źródle, w tekście Ryby w diecie: najnowsze badania i zalecane porcje, a o związku z sercem w tekście Witamina D a serce: co pokazują badania.
Żelazo
Według WHO niedobór żelaza, głównie z za małej podaży w diecie, to najczęstszy niedobór żywieniowy prowadzący do niedokrwistości. Najbardziej narażone są dzieci do 5 lat, miesiączkujące dziewczęta i kobiety oraz kobiety w ciąży i po porodzie. W 2019 roku niedokrwistość dotyczyła na świecie 30% kobiet niebędących w ciąży i 37% kobiet w ciąży w wieku 15–49 lat; to dane światowe, a przyczyną może być nie tylko brak żelaza. NCEŻ zaznacza, że żelazo z produktów roślinnych jest gorzej przyswajalne, więc ryzyko u wegetarian jest wyższe. WHO radzi łączyć je z witaminą C.
Jod
Według NCEŻ w Polsce ryzyko niedoboru jodu jest szczególnie duże, dlatego od 1997 roku obowiązkowo jodowana jest sól kuchenna. Autorzy mapy jodu w Europie z 2020 roku (40 badań z 23 krajów) uznali, że niedobór nadal występuje, a szczególnie zagrożeni są dorośli i kobiety w ciąży. Przegląd z 2022 roku wykazał, że w 80% krajowych badań spożycie jodu u dorosłych kobiet było niższe od zaleceń.
Nadmiar jodu, np. z alg, także może szkodzić: wyjaśnia to tekst Algi morskie: właściwości, jod i na co uważać.
Witamina B12
Według NCEŻ niedobór grozi przede wszystkim wegetarianom i weganom oraz osobom z zaburzonym wchłanianiem (choroba Leśniowskiego-Crohna, celiakia, po resekcji żołądka), także przyjmującym niektóre leki, np. inhibitory pompy protonowej i metforminę. NHS podaje, że niedobór B12 lub folianów dotyczy około 1 osoby na 10 w wieku 75 lat i więcej oraz 1 na 20 w wieku 65–74 lat (dane brytyjskie). Zapasy B12 mogą wystarczyć na 2 do 5 lat, więc skutki zmiany diety pojawiają się po długim czasie.
Objawy to według NHS skrajne zmęczenie, mrowienie, bolesny język, osłabienie mięśni i kłopoty z pamięcią. Część zaburzeń może być nieodwracalna, więc nie odkładaj wizyty. Przy diecie roślinnej zakres suplementacji ustal z lekarzem lub dietetykiem; więcej w tekście Dieta wegetariańska: co warto wiedzieć i jak ją zbilansować.
Foliany
Według NHS zapasy folianów wystarczają zwykle na około 4 miesiące, więc potrzebny jest regularny dopływ z jedzeniem. Niedobór jest częstszy przy niezbilansowanej diecie, nadużywaniu alkoholu, dietach restrykcyjnych i zaburzeniach wchłaniania, np. w celiakii. Zapotrzebowanie rośnie w ciąży, a niektóre leki zmniejszają ilość folianów lub utrudniają ich wchłanianie.
NHS zaleca suplementację kwasem foliowym wszystkim kobietom w ciąży lub mogącym zajść w ciążę i podkreśla, że trzeba zacząć przed zajściem w ciążę, by zapobiec wadom cewy nerwowej, np. rozszczepowi kręgosłupa. To zalecenie brytyjskie, więc plan ustal z lekarzem prowadzącym.
Wapń
NCEŻ szacuje, że zwyczajowe spożycie wapnia w Polsce pokrywa około 60% zapotrzebowania. W badaniu z 2016 roku na 1129 losowo wybranych dorosłych Polakach w wieku 20–80 lat mediana spożycia wynosiła 746 mg dziennie, a 72% osób jadło go mniej, niż zalecano. NIH wskazuje jako grupy ryzyka kobiety po menopauzie oraz osoby unikające nabiału, w tym weganów.
Według NHS brak wapnia może prowadzić do krzywicy u dzieci oraz do osteomalacji lub osteoporozy w późniejszym wieku.
Magnez
NIH podaje, że objawowy niedobór magnezu z samej niskiej podaży u zdrowych osób jest rzadki, bo nerki ograniczają jego wydalanie, ale starsze osoby mają niższe spożycie, a ryzyko zwiększają choroby jelit, cukrzyca typu 2, alkohol i niektóre leki. Wczesne objawy (utrata apetytu, nudności, zmęczenie, osłabienie) są niespecyficzne. Normy, źródła i bezpieczeństwo opisuje tekst Glicynian magnezu: działanie, normy i bezpieczeństwo.
Jak sprawdzić, czy ci grożą
- Oceń grupę ryzyka. Sprawdź, czy dotyczą cię ciąża, dieta roślinna, wiek, obfite miesiączki, choroby jelit lub leki.
- Porozmawiaj z lekarzem rodzinnym. Opowiedz o objawach, diecie i lekach. NHS wskazuje, że niedobór B12 lub folianów często rozpoznaje się na podstawie objawów i badania krwi.
- Badania zleca lekarz. NHS opisuje, że przy podejrzeniu niedokrwistości z niedoboru żelaza lekarz zwykle zleca morfologię krwi, a NCEŻ dodaje, że o zapasach żelaza mówią ferrytyna i wysycenie transferryny. Wyniki interpretuje lekarz, bo progi bywają różne: NCEŻ opisuje, że dla B12 w literaturze podaje się kilka progów rozpoznania niedoboru.
Nie opieraj się na analizie włosów. W badaniu z 2001 roku jedną próbkę włosów zdrowej osoby wysłano do 6 laboratoriów, a wyniki dla 12 minerałów różniły się ponad 10-krotnie. Autorzy uznali takie analizy za niewiarygodne i odradzili ich stosowania do oceny stanu odżywienia.
Suplementy bez konsultacji: ryzyko nadmiaru
Więcej nie znaczy lepiej. Według NHS bardzo duże dawki żelaza mogą być śmiertelne, szczególnie u dzieci, więc preparaty trzymaj poza ich zasięgiem. Długotrwały nadmiar witaminy D może prowadzić do hiperkalcemii, co osłabia kości oraz uszkadza nerki i serce, a duże dawki jodu mogą zmienić pracę tarczycy. Duże dawki kwasu foliowego mogą maskować objawy niedoboru B12. W ciąży NHS radzi unikać wątróbki, bo to bardzo bogate źródło witaminy A, a wiele multiwitamin również ją zawiera. Omów preparaty z lekarzem lub farmaceutą, zwłaszcza gdy przyjmujesz leki.
Kiedy skonsultować się z lekarzem
- Zmęczenie, duszność przy wysiłku, kołatanie serca, mrowienie lub kłopoty z pamięcią utrzymują się.
- Planujesz ciążę lub jesteś w ciąży.
- Jesz wyłącznie produkty roślinne albo stosujesz dietę restrykcyjną.
- Masz obfite miesiączki: WHO zaleca zgłosić je lekarzowi.
- Masz chorobę jelit lub żołądka, cukrzycę albo przyjmujesz leki na stałe. Nie odstawiaj ich na własną rękę.
- Silna duszność, ból w klatce piersiowej lub omdlenie to powód, by dzwonić pod numer 112.
Najczęstsze pytania (FAQ)
Czy objawy wystarczą do rozpoznania niedoboru?
Nie. WHO nazywa objawy niedokrwistości niespecyficznymi, a podobne dolegliwości mają wiele przyczyn. Rozpoznanie opiera się na rozmowie z lekarzem i badaniach.
Czy analiza włosów pokaże niedobory?
Badanie z 2001 roku uznało wyniki sześciu komercyjnych laboratoriów za niewiarygodne. Do oceny odżywienia służą badania krwi zlecone przez lekarza.
Czy kwas foliowy przed ciążą jest potrzebny?
NHS zaleca go kobietom w ciąży lub mogącym zajść w ciążę i radzi zacząć przed ciążą. Ustal to z lekarzem.
Czy weganin ma niedobór B12?
Niekoniecznie, ale NHS zalicza do grupy ryzyka osoby na diecie wegańskiej, które nie przyjmują B12 ani nie jedzą produktów wzbogacanych.


