Odżywianie, ruch, uroda i codzienna profilaktyka

Metoda na zdrowie Baza wiedzy
Menu

Zdrowa dieta

Niedobory składników odżywczych: 7 przykładów

Niedobory składników odżywczych: witamina D, żelazo, jod, B12, foliany, wapń i magnez. Kto jest w grupie ryzyka, źródła w diecie i jak sprawdzić to z lekarzem.

Na drewnianym stole filet z łososia, jajka, soczewica, szpinak, kawałek twardego sera, pestki dyni, pomarańcza i kromka razowego chleba
Obraz wygenerowany przez AI

Skąd biorą się niedobory

Niedobór oznacza, że organizm dostaje lub wchłania za mało danego składnika. WHO wymienia wśród przyczyn niedokrwistości niedobory składników, nieodpowiednią dietę lub jej złe wchłanianie, infekcje i choroby przewlekłe. Przyczyną bywa więc też choroba jelit albo przyjmowane leki. Objawy są niespecyficzne: WHO wymienia przy niedokrwistości zmęczenie, zawroty głowy, zimne dłonie i stopy, ból głowy oraz duszność przy wysiłku. Mają wiele innych przyczyn, więc same nie wystarczają do rozpoznania.

Lista nie jest rankingiem: częstość niedoborów zależy od kraju, wieku i metody badania.

Siedem składników w skrócie

Tabela to przykład redakcji zbudowany z cytowanych zaleceń NHS, WHO, NCEŻ i NIH, a nie pełny wykaz.

Przesuń tabelę, aby zobaczyć wszystkie kolumny →

SkładnikKto bywa w grupie ryzykaPrzykładowe źródła w diecie
Witamina Dosoby rzadko wychodzące z domu, mieszkańcy domów opieki, osoby o ciemnej skórze, osoby po 65. roku życiatłuste ryby (łosoś, sardynki, śledź), żółtka jaj
Żelazokobiety z obfitymi miesiączkami, kobiety w ciąży, wegetarianieczerwone mięso, fasola, orzechy, suszone morele
Joddorośli i kobiety w ciąży (dane z Europy), weganiemleko i nabiał, jaja, ryby morskie
Witamina B12weganie i wegetarianie, osoby starsze, osoby z zaburzonym wchłanianiemmięso, ryby, jaja, nabiał
Folianyosoby na niezbilansowanej diecie lub nadużywające alkoholu, z chorobami jelit, kobiety w ciążybrokuły, brukselka, szparagi, groszek, ciecierzyca
Wapńkobiety po menopauzie, osoby unikające nabiałumleko i przetwory, ryby jedzone z ościami, warzywa kapustne, orzechy
Magnezosoby starsze, z chorobami jelit, cukrzycą typu 2 lub nadużywające alkoholuzielone warzywa liściaste, strączki, orzechy, nasiona, pełne ziarna

Witamina D

NCEŻ podaje, że niedobory witaminy D są powszechne na całym świecie, także w Polsce. W badaniu z 2016 roku, w którym ujednolicono wyniki 14 badań populacyjnych z Europy (łącznie 55 844 osoby), stężenie 25(OH)D poniżej 30 nmol/l miało 13,0% osób, a przy wyższym progu 50 nmol/l odsetek wynosił 40,4%. Osoby o ciemnej skórze miały 3 do 71 razy większy odsetek niskich stężeń. Według NCEŻ po 65. roku życia synteza witaminy D w skórze spada czterokrotnie.

Niedobór witaminy D może prowadzić według NHS do krzywicy u dzieci i bólu kości (osteomalacja) u dorosłych. Więcej o rybach, najlepszym źródle, w tekście Ryby w diecie: najnowsze badania i zalecane porcje, a o związku z sercem w tekście Witamina D a serce: co pokazują badania.

Żelazo

Według WHO niedobór żelaza, głównie z za małej podaży w diecie, to najczęstszy niedobór żywieniowy prowadzący do niedokrwistości. Najbardziej narażone są dzieci do 5 lat, miesiączkujące dziewczęta i kobiety oraz kobiety w ciąży i po porodzie. W 2019 roku niedokrwistość dotyczyła na świecie 30% kobiet niebędących w ciąży i 37% kobiet w ciąży w wieku 15–49 lat; to dane światowe, a przyczyną może być nie tylko brak żelaza. NCEŻ zaznacza, że żelazo z produktów roślinnych jest gorzej przyswajalne, więc ryzyko u wegetarian jest wyższe. WHO radzi łączyć je z witaminą C.

Jod

Według NCEŻ w Polsce ryzyko niedoboru jodu jest szczególnie duże, dlatego od 1997 roku obowiązkowo jodowana jest sól kuchenna. Autorzy mapy jodu w Europie z 2020 roku (40 badań z 23 krajów) uznali, że niedobór nadal występuje, a szczególnie zagrożeni są dorośli i kobiety w ciąży. Przegląd z 2022 roku wykazał, że w 80% krajowych badań spożycie jodu u dorosłych kobiet było niższe od zaleceń.

Nadmiar jodu, np. z alg, także może szkodzić: wyjaśnia to tekst Algi morskie: właściwości, jod i na co uważać.

Witamina B12

Według NCEŻ niedobór grozi przede wszystkim wegetarianom i weganom oraz osobom z zaburzonym wchłanianiem (choroba Leśniowskiego-Crohna, celiakia, po resekcji żołądka), także przyjmującym niektóre leki, np. inhibitory pompy protonowej i metforminę. NHS podaje, że niedobór B12 lub folianów dotyczy około 1 osoby na 10 w wieku 75 lat i więcej oraz 1 na 20 w wieku 65–74 lat (dane brytyjskie). Zapasy B12 mogą wystarczyć na 2 do 5 lat, więc skutki zmiany diety pojawiają się po długim czasie.

Objawy to według NHS skrajne zmęczenie, mrowienie, bolesny język, osłabienie mięśni i kłopoty z pamięcią. Część zaburzeń może być nieodwracalna, więc nie odkładaj wizyty. Przy diecie roślinnej zakres suplementacji ustal z lekarzem lub dietetykiem; więcej w tekście Dieta wegetariańska: co warto wiedzieć i jak ją zbilansować.

Foliany

Według NHS zapasy folianów wystarczają zwykle na około 4 miesiące, więc potrzebny jest regularny dopływ z jedzeniem. Niedobór jest częstszy przy niezbilansowanej diecie, nadużywaniu alkoholu, dietach restrykcyjnych i zaburzeniach wchłaniania, np. w celiakii. Zapotrzebowanie rośnie w ciąży, a niektóre leki zmniejszają ilość folianów lub utrudniają ich wchłanianie.

NHS zaleca suplementację kwasem foliowym wszystkim kobietom w ciąży lub mogącym zajść w ciążę i podkreśla, że trzeba zacząć przed zajściem w ciążę, by zapobiec wadom cewy nerwowej, np. rozszczepowi kręgosłupa. To zalecenie brytyjskie, więc plan ustal z lekarzem prowadzącym.

Wapń

NCEŻ szacuje, że zwyczajowe spożycie wapnia w Polsce pokrywa około 60% zapotrzebowania. W badaniu z 2016 roku na 1129 losowo wybranych dorosłych Polakach w wieku 20–80 lat mediana spożycia wynosiła 746 mg dziennie, a 72% osób jadło go mniej, niż zalecano. NIH wskazuje jako grupy ryzyka kobiety po menopauzie oraz osoby unikające nabiału, w tym weganów.

Według NHS brak wapnia może prowadzić do krzywicy u dzieci oraz do osteomalacji lub osteoporozy w późniejszym wieku.

Magnez

NIH podaje, że objawowy niedobór magnezu z samej niskiej podaży u zdrowych osób jest rzadki, bo nerki ograniczają jego wydalanie, ale starsze osoby mają niższe spożycie, a ryzyko zwiększają choroby jelit, cukrzyca typu 2, alkohol i niektóre leki. Wczesne objawy (utrata apetytu, nudności, zmęczenie, osłabienie) są niespecyficzne. Normy, źródła i bezpieczeństwo opisuje tekst Glicynian magnezu: działanie, normy i bezpieczeństwo.

Jak sprawdzić, czy ci grożą

  1. Oceń grupę ryzyka. Sprawdź, czy dotyczą cię ciąża, dieta roślinna, wiek, obfite miesiączki, choroby jelit lub leki.
  2. Porozmawiaj z lekarzem rodzinnym. Opowiedz o objawach, diecie i lekach. NHS wskazuje, że niedobór B12 lub folianów często rozpoznaje się na podstawie objawów i badania krwi.
  3. Badania zleca lekarz. NHS opisuje, że przy podejrzeniu niedokrwistości z niedoboru żelaza lekarz zwykle zleca morfologię krwi, a NCEŻ dodaje, że o zapasach żelaza mówią ferrytyna i wysycenie transferryny. Wyniki interpretuje lekarz, bo progi bywają różne: NCEŻ opisuje, że dla B12 w literaturze podaje się kilka progów rozpoznania niedoboru.

Nie opieraj się na analizie włosów. W badaniu z 2001 roku jedną próbkę włosów zdrowej osoby wysłano do 6 laboratoriów, a wyniki dla 12 minerałów różniły się ponad 10-krotnie. Autorzy uznali takie analizy za niewiarygodne i odradzili ich stosowania do oceny stanu odżywienia.

Suplementy bez konsultacji: ryzyko nadmiaru

Więcej nie znaczy lepiej. Według NHS bardzo duże dawki żelaza mogą być śmiertelne, szczególnie u dzieci, więc preparaty trzymaj poza ich zasięgiem. Długotrwały nadmiar witaminy D może prowadzić do hiperkalcemii, co osłabia kości oraz uszkadza nerki i serce, a duże dawki jodu mogą zmienić pracę tarczycy. Duże dawki kwasu foliowego mogą maskować objawy niedoboru B12. W ciąży NHS radzi unikać wątróbki, bo to bardzo bogate źródło witaminy A, a wiele multiwitamin również ją zawiera. Omów preparaty z lekarzem lub farmaceutą, zwłaszcza gdy przyjmujesz leki.

Kiedy skonsultować się z lekarzem

  • Zmęczenie, duszność przy wysiłku, kołatanie serca, mrowienie lub kłopoty z pamięcią utrzymują się.
  • Planujesz ciążę lub jesteś w ciąży.
  • Jesz wyłącznie produkty roślinne albo stosujesz dietę restrykcyjną.
  • Masz obfite miesiączki: WHO zaleca zgłosić je lekarzowi.
  • Masz chorobę jelit lub żołądka, cukrzycę albo przyjmujesz leki na stałe. Nie odstawiaj ich na własną rękę.
  • Silna duszność, ból w klatce piersiowej lub omdlenie to powód, by dzwonić pod numer 112.

Najczęstsze pytania (FAQ)

Czy objawy wystarczą do rozpoznania niedoboru?

Nie. WHO nazywa objawy niedokrwistości niespecyficznymi, a podobne dolegliwości mają wiele przyczyn. Rozpoznanie opiera się na rozmowie z lekarzem i badaniach.

Czy analiza włosów pokaże niedobory?

Badanie z 2001 roku uznało wyniki sześciu komercyjnych laboratoriów za niewiarygodne. Do oceny odżywienia służą badania krwi zlecone przez lekarza.

Czy kwas foliowy przed ciążą jest potrzebny?

NHS zaleca go kobietom w ciąży lub mogącym zajść w ciążę i radzi zacząć przed ciążą. Ustal to z lekarzem.

Czy weganin ma niedobór B12?

Niekoniecznie, ale NHS zalicza do grupy ryzyka osoby na diecie wegańskiej, które nie przyjmują B12 ani nie jedzą produktów wzbogacanych.

← Więcej: Zdrowa dieta

Czytaj więcej