Odżywianie, ruch, uroda i codzienna profilaktyka

Metoda na zdrowie Baza wiedzy
Menu

Porady fitness

Ćwiczenia dla seniorów: równowaga, siła i plan tygodnia

Ćwiczenia dla seniorów po 65. roku życia: jak trenować równowagę, siłę i gibkość, ile razy w tygodniu, jak zmniejszyć ryzyko upadków i kiedy iść do lekarza.

Troje seniorów ćwiczy równowagę, stojąc na jednej nodze przy drewnianych krzesłach w jasnej sali z dużymi oknami
Obraz wygenerowany przez AI

Jakie ćwiczenia mają sens po 65. roku życia

Ogólne zalecenia ilościowe, czyli ile minut ruchu tygodniowo potrzebują dorośli i seniorzy, opisuje tekst o aktywności fizycznej w każdym wieku. Ten tekst opisuje konkretne ćwiczenia.

WHO opisuje dla osób starszych ćwiczenia wieloskładnikowe: łączą one ruch aerobowy, wzmacnianie mięśni i trening równowagi w jednym programie. Przykładem jest marsz połączony z ćwiczeniami z lekkim obciążeniem i elementami równowagi. Do ćwiczeń równowagi WHO zalicza chodzenie tyłem lub bokiem albo stanie na jednej nodze przy ćwiczeniu mięśni ramion. Taniec łączy ruch aerobowy i równowagę. Chodzenie tyłem, bokiem i stanie na jednej nodze ćwicz przy ścianie lub stabilnym krześle, tak jak radzi NHS, żeby w razie utraty równowagi mieć się czego chwycić. Składniki sprawności, w tym równowagę i siłę, wyjaśnia tekst o tym, co to znaczy być sprawnym fizycznie.

Według NHS osoby w wieku 65 lat i więcej powinny być aktywne codziennie, nawet w lekkim stopniu, oraz co najmniej 2 dni w tygodniu ćwiczyć siłę, równowagę i gibkość. WHO podaje poprzeczkę wyżej, czyli 3 dni w tygodniu przy umiarkowanej lub większej intensywności. Różnica wynika z różnych dokumentów, a nie z błędu: jeśli dopiero zaczynasz, zacznij od liczby dni, którą utrzymasz, i dojdź do 3.

Ćwiczenia równowagi

Według NHS ćwiczenia równowagi warto wykonywać co najmniej dwa razy w tygodniu, najlepiej przy ścianie lub stabilnym krześle, żeby w razie utraty równowagi mieć się czego chwycić. Powtórzenia zwiększaj stopniowo. Poniższe ruchy to przykłady opisane przez NHS.

  • Chodzenie bokiem. Stań ze stopami razem i lekko ugiętymi kolanami. Powoli i kontrolowanie przestaw jedną stopę w bok, dostaw drugą. NHS podpowiada 10 kroków w każdą stronę lub przejście od jednej ściany pokoju do drugiej. Nie opuszczaj bioder.
  • Chód „pięta do palców”. Stojąc prosto, postaw piętę prawej stopy tuż przed palcami lewej, potem zrób to samo drugą stopą. Patrz przed siebie i w razie potrzeby oprzyj palce o ścianę. Zrób co najmniej 5 kroków. Z czasem odsuwaj się od ściany.
  • Stanie na jednej nodze. Stań twarzą do ściany z wyciągniętymi rękami i dotykaj jej opuszkami palców. Unieś jedną nogę, utrzymaj biodra na jednym poziomie, a drugą nogę zostaw lekko ugiętą. Według NHS unoszenie trwa 5–10 sekund i powtarza się 3 razy na każdą nogę.
  • Wchodzenie na stopień. Użyj stopnia, najlepiej z poręczą albo przy ścianie. Wejdź jedną nogą, dostaw drugą, zejdź. Według NHS kluczem jest powolny, kontrolowany ruch, do 5 wejść każdą nogą.

Ćwiczenia siłowe z krzesłem i ścianą

Według NHS ćwiczenia siłowe w domu też robi się co najmniej dwa razy w tygodniu. Do ćwiczeń z krzesłem NHS radzi wybrać stabilne krzesło bez kółek, które nie przesuwa się po podłodze, i unikać krzeseł z podłokietnikami, bo ograniczają ruch. Ćwicz w luźnym ubraniu, a liczbę powtórzeń zwiększaj powoli.

  • Wstawanie z krzesła. Usiądź na brzegu krzesła ze stopami rozstawionymi na szerokość bioder, lekko pochyl się do przodu i wstań powoli, pracując nogami, a nie rękami. Potem powoli usiądź. NHS podaje 5 powtórzeń i zaznacza, że im wolniej, tym lepiej.
  • Półprzysiady. Oprzyj dłonie o oparcie krzesła, stopy na szerokość bioder. Powoli ugnij kolana tak głęboko, jak wygodnie, utrzymując plecy proste, i wróć do stania. Powtórz 5 razy.
  • Wspięcia na palce. Przy oparciu krzesła unieś obie pięty, tyle ile wygodnie, powoli. Powtórz 5 razy. NHS dodaje, że trudniej jest to robić bez podparcia.
  • Unoszenie nogi w bok i do tyłu. Przy oparciu krzesła unieś nogę w bok, nie przechylając tułowia, i wróć. Dla każdej nogi 5 powtórzeń. Unoszenie nogi do tyłu z prostym kolanem, bez wyginania pleców, NHS opisuje z wytrzymaniem do 5 sekund i 5 powtórzeniami na nogę.
  • Pompki przy ścianie. Stań na długość ręki od ściany, dłonie na ścianie na wysokości klatki piersiowej, plecy proste. Powoli zegnij ramiona, łokcie przy bokach, i wróć. NHS podaje 3 serie po 5–10 powtórzeń.
  • Uginanie rąk z lekkim ciężarkiem. NHS wskazuje, że wystarczą napełnione butelki z wodą. Ręce przy bokach, powoli zegnij łokcie i opuść. Można je robić na siedząco, 3 serie po 5 powtórzeń każdą ręką.

Jeśli chcesz stopniowo zwiększać obciążenie, zasady progresji opisuje tekst o budowaniu mięśni. Przy nowym wysiłku mięśnie mogą boleć, a to, skąd się bierze ta bolesność, wyjaśnia artykuł o zakwasach.

Gibkość i ćwiczenia na siedząco

Według NHS ćwiczenia gibkości także wykonuje się co najmniej dwa razy w tygodniu. NHS opisuje m.in. obrót głowy (3 obroty w każdą stronę z zatrzymaniem na 5 sekund), skłon boczny (zsuwanie ręki wzdłuż uda, 3 razy na stronę) oraz rozciąganie łydki przy ścianie (po 3 razy na każdą nogę).

Jeśli stanie sprawia ci trudność, NHS proponuje łagodne ćwiczenia na siedząco: rozciąganie klatki piersiowej (5 razy, zatrzymanie na 5–10 sekund), skręty tułowia (po 5 razy na stronę) i „marsz” biodrami, czyli unoszenie kolan po kolei (po 5 razy każdą nogą). Przy krześle bez kółek, ze stopami płasko na podłodze.

Ruch aerobowy: jak go dołożyć

Według NHS osoby 65+ powinny robić co najmniej 150 minut ruchu o umiarkowanej intensywności tygodniowo albo 75 minut intensywnego, jeśli są już aktywne, albo połączenie obu. Umiarkowany wysiłek oznacza, że przyspiesza tętno i oddech, a ty możesz jeszcze mówić, ale nie śpiewać. NHS wymienia m.in. marsz, aerobik w wodzie, jazdę na rowerze, taniec i pchanie kosiarki. Lekką aktywnością jest każdy ruch zamiast siedzenia lub leżenia, na przykład chodzenie po domu czy sprzątanie.

Ruch aerobowy szczegółowo opisuje tekst o ćwiczeniach aerobowych, a sposoby na codzienne kroki podaje artykuł o liczbie kroków. W badaniach obserwacyjnych regularny ruch wiązał się też z mniejszym ryzykiem demencji; jak mocne są te dowody, opisuje tekst Jak zapobiegać demencji: ruch i aktywność umysłowa.

Przykładowy plan tygodnia

Poniższa tabela to przykład redakcji zbudowany z zacytowanych zaleceń WHO i NHS, a nie indywidualny program. Jest przeznaczona dla osób już aktywnych; jeśli dopiero zaczynasz, wybierz z niej 2–3 dni i dokładaj kolejne stopniowo. Zmieść w niej 150 minut ruchu umiarkowanego (5 razy po 30 minut) i ćwiczenia siły oraz równowagi w 3 dni, a lekkie ćwiczenia gibkości dołóż w dni marszu. Według NHS i WHO liczy się także lekka aktywność, więc w razie zmęczenia zamień dowolny dzień na lżejszy lub dzień odpoczynku, a ruch rozłóż na krótsze odcinki.

Przesuń tabelę, aby zobaczyć wszystkie kolumny →

DzieńRuch aerobowySiłaRównowagaGibkość
Poniedziałekmarsz 30 min
Wtorekwstawanie z krzesła, półprzysiady, wspięciastanie na jednej nodze przy ścianie
Środamarsz 30 minrozciąganie łydki, obrót głowy
Czwartekuginanie rąk, pompki przy ścianiechód „pięta do palców”
Piątekmarsz 30 minskłon boczny
Sobotataniec lub rower 30 minunoszenie nogi w bok i do tyłuchodzenie bokiem
Niedzielamarsz 30 min lub dzień lżejszy (spacer, ruch domowy)

Ćwiczenia a upadki

Według Cochrane co najmniej jedna trzecia osób po 65. roku życia żyjących w społeczności upada co roku. Programy ćwiczeń zmniejszają liczbę upadków i liczbę osób, które upadają, u osób starszych żyjących w społeczności, czyli żyjących poza placówkami opieki długoterminowej. Przegląd obejmował 108 badań z udziałem 23 407 osób (średnio 76 lat). W sumie ćwiczenia zmniejszały częstość upadków o 23%. Wiarygodność tych wyników autorzy oceniają jako wysoką.

Najlepiej działały programy, w których główną częścią są ćwiczenia równowagi i funkcjonalne, a prawdopodobnie także te, które dodają ćwiczenia oporowe. Co do samych ćwiczeń oporowych bez równowagi, tańca i chodzenia autorzy nie mieli pewności. To argument za tym, żeby siły nie ćwiczyć w oderwaniu od równowagi. Zdarzenia niepożądane były według przeglądu w większości niepoważne.

WHO podaje, że ćwiczenia równowagi i funkcjonalne zmniejszają częstość upadków, a zalecenie ćwiczeń wieloskładnikowych obejmuje teraz wszystkich seniorów, nie tylko osoby z kłopotami z chodzeniem.

Ćwiczenia to tylko część profilaktyki. NHS wymienia też dopasowane buty z dobrą przyczepnością, matę antypoślizgową w łazience, regularne badanie wzroku i słuchu oraz rozmowę z lekarzem rodzinnym lub farmaceutą, jeśli podejrzewasz, że leki wpływają na równowagę.

Bezpieczeństwo: kiedy skonsultować się z lekarzem

Według NHS porozmawiaj z lekarzem rodzinnym, zanim zaczniesz, jeśli od dawna się nie ruszasz albo masz choroby lub obawy zdrowotne, i dostosuj rodzaj oraz intensywność ruchu do swojej sprawności. Skonsultuj ćwiczenia z lekarzem lub fizjoterapeutą zwłaszcza, gdy:

  • masz chorobę serca lub płuc, cukrzycę albo inną chorobę przewlekłą,
  • masz niedawny uraz, ból, zawroty głowy lub uczucie niestabilności,
  • po zawale serca lub udarze: według NHS po zawale zwykle kieruje się na rehabilitację kardiologiczną, a po udarze ćwiczenia wchodzą w plan rehabilitacji ustalony przez zespół medyczny; plan ruchu ustal z nimi,
  • masz osteoporozę: według NHS zaleca się regularne ćwiczenia z obciążeniem własnego ciała, wzmacniające i równowagi oraz ostrożność przy dźwiganiu, ale dobór ćwiczeń omów z lekarzem,
  • martwisz się o równowagę lub po upadku: według NHS to powód wizyty u lekarza rodzinnego.

Ten tekst nie zastępuje porady lekarza ani rehabilitacji.

Przerwij ćwiczenia, gdy podczas ruchu pojawi się ból, ucisk lub dyskomfort w klatce piersiowej, duszność albo zawroty głowy. Według NHS natychmiastowej pomocy wymaga ból w klatce piersiowej jak ściskanie lub promieniujący do ramion, szyi albo szczęki, silne trudności z oddychaniem oraz sytuacja, gdy ktoś zasłabł i nie reaguje normalnie. W Polsce wtedy dzwoń pod numer 112. Dzwoń pod 112 także wtedy, gdy ból, ucisk lub dyskomfort w klatce piersiowej albo ciężka duszność nie ustępują po przerwaniu ćwiczeń, a przy innych nowych objawach skontaktuj się z lekarzem. Pod ten numer zadzwoń także po upadku z podejrzeniem urazu głowy, pleców, szyi lub biodra albo gdy nie możesz wstać.

Najczęstsze pytania (FAQ)

Jakie ćwiczenia są najlepsze dla seniorów?

Takie, które łączą równowagę, siłę i ruch aerobowy. WHO zaleca ćwiczenia wieloskładnikowe z naciskiem na równowagę i siłę, a Cochrane wskazuje, że najlepiej na upadki działają programy oparte na równowadze i ćwiczeniach funkcjonalnych.

Ile razy w tygodniu ćwiczyć po 65. roku życia?

WHO zaleca ćwiczenia wieloskładnikowe co najmniej 3 dni w tygodniu, a NHS ćwiczenia siły, równowagi i gibkości co najmniej 2 dni w tygodniu, oprócz 150 minut ruchu umiarkowanego. Zacznij od mniejszej liczby dni i dojdź do zalecanej.

Czy gimnastyka dla seniorów może być na siedząco?

Tak. NHS opisuje ćwiczenia na siedząco, które poprawiają ruchomość, na przykład rozciąganie klatki piersiowej czy unoszenie kolan. Wybierz stabilne krzesło bez kółek i bez podłokietników, które się nie przesuwa.

Czy potrzebny jest sprzęt?

Nie. Do większości opisanych ćwiczeń wystarczy krzesło, ściana i stopień, a zamiast hantli NHS podaje butelki z wodą.

Co zrobić, gdy po ćwiczeniach bolą mięśnie?

Po nowym wysiłku mięśnie mogą boleć. Zwiększaj powtórzenia stopniowo i zajrzyj do tekstu o zakwasach. Ból w klatce piersiowej, duszność lub zawroty głowy to nie zakwasy: przerwij ćwiczenia i skontaktuj się z lekarzem.

Czy ćwiczenia mogą całkiem zapobiec upadkom?

Nie, zmniejszają ich liczbę. Według Cochrane ćwiczenia ograniczyły częstość upadków o 23% u osób żyjących w społeczności, a o bezpieczeństwie decyduje też otoczenie, buty, wzrok i leki.

← Więcej: Porady fitness

Czytaj więcej