
Czy stewia jest szkodliwa?
Pytanie o szkodliwość stewii dotyczy w praktyce dwóch różnych rzeczy: bezpieczeństwa samej substancji w dopuszczonych ilościach oraz tego, czy słodziki w ogóle pomagają w zdrowym odżywianiu. Pierwsza kwestia ma jasną odpowiedź w ocenach urzędowych, druga jest dyskusyjna.
Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) oceniał glikozydy stewiolowe w 2010 roku. W późniejszej opinii EFSA przypomina, że ustalono wtedy ADI na poziomie 4 mg/kg masy ciała na dobę, wyrażone jako równoważnik stewiolu. Według WHO ADI to bezpieczny poziom spożycia wyznaczany po ocenie toksykologicznej przez JECFA i inne wiarygodne instytucje. Tę samą wartość, 0–4 mg/kg masy ciała na dobę w przeliczeniu na stewiol, ustalił Wspólny Komitet Ekspertów FAO/WHO ds. Dodatków do Żywności (JECFA).
Rozporządzenie Komisji (UE) nr 1131/2011 z 11 listopada 2011 roku dopuściło glikozydy stewiolowe jako słodzik w określonych kategoriach żywności i z maksymalnymi poziomami użycia. Jego preambuła wskazuje, że głównym źródłem spodziewanego spożycia są napoje bezalkoholowe smakowe i że dla napojów smakowych należy ustalić niższy poziom użycia niż wcześniej rozważany.
W Stanach Zjednoczonych FDA przeglądała wiele zgłoszeń dla wysoko oczyszczonych glikozydów stewiolowych (czystość co najmniej 95%) i nie zgłosiła zastrzeżeń do ich uznania za ogólnie bezpieczne w opisanych zastosowaniach. Według FDA w badaniach na ludziach nie stwierdzono działań niepożądanych.
Forma ma znaczenie: liście, napar i wyciąg
„Stewia” w sklepie lub w rozmowie oznacza różne rzeczy. Dodatek E 960 to nie sproszkowany liść, lecz oczyszczony wyciąg: specyfikacja opisana w opinii EFSA wymaga co najmniej 95% glikozydów stewiolowych w suchej masie. W UE dodatek występuje dziś w kilku wariantach: jako glikozydy stewiolowe ze stewii (E 960a), wytwarzane enzymatycznie (E 960c) i glukozylowane (E 960d).
Poniższa tabela jest przykładem redakcji zbudowanym z zacytowanych źródeł. Pokazuje, że o szkodliwości nie można mówić jednym zdaniem dla wszystkich form.
Przesuń tabelę, aby zobaczyć wszystkie kolumny →
| Forma stewii | Status | Co wiadomo |
|---|---|---|
| Oczyszczone glikozydy stewiolowe (E 960a) | Dodatek dopuszczony w UE od 2011 roku | ADI 4 mg/kg masy ciała na dobę (EFSA 2010, JECFA) |
| Glikozydy wytwarzane enzymatycznie (E 960c) i glukozylowane (E 960d) | Osobne pozycje wśród dodatków w UE | EFSA stosuje tę samą wartość ADI do wielu pokrewnych glikozydów |
| Rebaudiozyd M z fermentacji | Osobna ocena EFSA z 2023 roku | EFSA nie stwierdziła obaw, ale uznała, że potrzebne są osobne specyfikacje |
| Napar z liści w herbatach ziołowych | Według konsultacji unijnej z 2023 roku nie jest nową żywnością (rozstrzygnięcie statusu, nie ocena bezpieczeństwa) | Dotyczy wyłącznie naparu bez zagęszczania, w herbatach i napojach z naparów |
| Liście i nieoczyszczone wyciągi (USA) | FDA: nie są uznane za ogólnie bezpieczne | Import jako słodzik niedozwolony; to nie dotyczy wysoko oczyszczonych glikozydów |
Status innych zastosowań liści w UE może być inny, więc nie zakładaj, że wyciąg lub proszek z liści ma ten sam status co oczyszczony dodatek.
Co mówią badania o stewii
Ocena bezpieczeństwa a nowe warianty
W 2023 roku EFSA oceniła rebaudiozyd M wytwarzany w procesie fermentacji i stwierdziła, że istniejące ADI 4 mg/kg masy ciała na dobę można do niego zastosować. We wcześniejszej ocenie ok. 60 glikozydów uznała, że ich losy w organizmie są takie same, więc ta wartość obowiązuje dla nich wszystkich. W 2024 roku, przy wniosku o rozszerzenie użycia i podwyższenie maksymalnych poziomów, EFSA uznała, że brakuje uzasadnienia dla podniesienia ADI. Zauważyła też, że przy proponowanych poziomach spożycie małych dzieci o wysokim pobraniu (95. percentyl) przekraczałoby ADI częściej niż dziś.
Mikrobiota jelit i glikemia
W badaniu z 2022 roku (Suez i in., Cell) 120 zdrowych dorosłych przez 2 tygodnie dostawało saszetki z jednym z czterech słodzików (sacharyną, sukralozą, aspartamem albo stewią) w dawkach poniżej ADI; badanych podzielono na grupy, także kontrolne (z glukozą w saszetkach albo bez dodatku), więc na pojedynczy słodzik przypadała tylko część z nich. Wszystkie słodziki zmieniły skład mikrobioty jelit i jamy ustnej, ale reakcję glikemiczną pogorszyły według autorów sacharyna i sukraloza, a nie stewia. Autorzy piszą ostrożnie, że spożycie słodzików może wywoływać zmiany zależne od osoby i mikrobioty, a znaczenie kliniczne wymaga dalszych badań. To pojedyncze, krótkie badanie na zdrowych osobach, więc nie pokazuje, co dzieje się po latach regularnego stosowania.
Masa ciała i zalecenie WHO
Przegląd systematyczny wykonany dla WHO (Rios-Leyvraz i Montez, 2022) obejmował dostępne badania. Według jego opisu badania z losowym doborem sugerują niewielki wpływ słodzików na metabolizm glukozy i niższą masę ciała w krótkim terminie przy jednoczesnym ograniczeniu energii, ale nie ma jasnego konsensusu, czy słodziki pomagają w długotrwałym odchudzaniu lub utrzymaniu masy.
Na tej podstawie WHO w 2023 roku warunkowo zaleciła nie stosować słodzików do kontroli masy ciała, wymieniając stewię i jej pochodne wśród typowych słodzików. Zalecenie nie dotyczy osób z już rozpoznaną cukrzycą. Pełniejsze omówienie zaleceń WHO i wyników dotyczących apetytu daje tekst o napojach dietetycznych i głodzie.
Erytrytol: to nie stewia
Erytrytol to inny słodzik niż stewia, więc warto sprawdzić na etykiecie, jaki składnik zawiera produkt. W badaniu obserwacyjnym z 2023 roku (Witkowski i in., Nature Medicine) wyższe stężenie erytrytolu we krwi wiązało się z częstszymi poważnymi zdarzeniami sercowo-naczyniowymi u osób poddawanych ocenie ryzyka sercowego. To dotyczy erytrytolu, a nie stewii. Autorzy wskazują, że potrzebne są badania nad jego długoterminowym bezpieczeństwem. Związek zaobserwowany w takim badaniu nie dowodzi sam przez się, że słodzik powoduje zdarzenia sercowe.
Co to znaczy w praktyce
Wynik jest dwutorowy. Dopuszczone, oczyszczone glikozydy stewiolowe spożywane w granicach ADI mają pozytywną ocenę bezpieczeństwa, ale nie ma dowodu, że stewia ułatwia odchudzanie w dłuższym czasie. Jeśli chcesz ograniczyć cukier, punktem odniesienia pozostaje woda, o czym mówi tekst czy picie wody pomaga schudnąć. O hasłach reklamowych o „wodzie strukturyzowanej” przeczytasz w tekście o wodzie strukturyzowanej. Ogólne zasady, w tym ograniczanie cukrów dodanych, opisuje filar zdrowe odżywianie: czym jest i dlaczego ma znaczenie.
FAQ
Czy stewia podnosi poziom cukru we krwi?
FDA pisze, że słodziki dają niewiele kalorii lub wcale i na ogół nie podnoszą poziomu cukru we krwi. Przegląd dla WHO opisuje niewielki wpływ słodzików na metabolizm glukozy w badaniach z losowym doborem. Zalecenie WHO nie dotyczy osób z rozpoznaną cukrzycą, więc przy cukrzycy o słodzikach i diecie rozmawiaj z lekarzem lub dietetykiem.
Ile stewii można spożyć dziennie?
Granicą jest ADI 4 mg/kg masy ciała na dobę, w przeliczeniu na stewiol. Poniżej przykład obliczeniowy, a nie zalecenie: dla osoby o masie 70 kg to 4 × 70 = 280 mg stewiolu na dobę. FDA podaje dla rebaudiozydu A wartość 12 mg/kg masy ciała na dobę, wyliczoną z tego samego ADI, co dla 70 kg daje 840 mg samego rebaudiozydu A. Zawartość w produkcie zależy od składu mieszanki, a przeliczenia na łyżeczki ani tabletki nie da się zrobić bez etykiety.
Czy stewia jest bezpieczna dla dzieci?
ADI jest liczone na kilogram masy ciała, więc dla dziecka limit w miligramach jest niższy niż dla dorosłego. EFSA zwracała uwagę, że przy proponowanym zwiększeniu użycia małe dzieci z wysokim spożyciem częściej przekraczałyby ADI. Zalecenie WHO o niestosowaniu słodzików do kontroli masy ciała obejmuje także dzieci. O słodzikach w diecie dziecka porozmawiaj z pediatrą lub dietetykiem.
Czy stewię można stosować w ciąży?
O słodzikach w ciąży porozmawiaj z lekarzem prowadzącym lub dietetykiem.
Czy liście stewii są tym samym co słodzik E 960?
Nie. Dodatek E 960 to oczyszczone glikozydy, a FDA stwierdza, że liście i nieoczyszczone wyciągi nie są uznane za ogólnie bezpieczne jako słodzik. W UE osobno oceniano napar z liści w herbatach ziołowych.
Kiedy skonsultować się z lekarzem lub dietetykiem
Jeśli masz cukrzycę, jesteś w ciąży, karmisz piersią, planujesz słodzić posiłki dziecka albo bierzesz leki, porozmawiaj o słodzikach z lekarzem lub dietetykiem. Przy duszności, wysypce lub obrzęku po jedzeniu produktu ze słodzikiem skontaktuj się z lekarzem rodzinnym, a w nagłych przypadkach zadzwoń pod numer 112.


