
Jak często ludzie kłamią
W badaniach dzienniczkowych DePaulo i współpracowników z 1996 roku 77 studentów i 70 dorosłych spoza uczelni przez tydzień zapisywało swoje interakcje i kłamstwa. Według autorów dorośli spoza uczelni średnio kłamali raz dziennie, a studenci dwa razy. Kłamstwo padało w co piątej interakcji dorosłych spoza uczelni i w co trzeciej interakcji studentów.
Średnia nie oznacza jednak, że wszyscy kłamią podobnie. W ogólnokrajowej ankiecie Seroty (opublikowanej w 2010 roku; liczby pochodzą z komunikatu prasowego uczelni z 2014 roku) 60 procent z 1000 dorosłych Amerykanów zgłosiło, że danego dnia nie skłamało ani razu, a prawie połowę zgłoszonych kłamstw przypisano zaledwie 5 procentom badanych. Według komunikatu prasowego uczelni wyniki wspierają ideę, że większość ludzi jest przez większość czasu uczciwa, a większość kłamstw pochodzi od małej grupy „płodnych kłamców”. Obie prace opierają się na samoopisie, więc liczby są przybliżeniem.
W tej samej grupie osoby, które kłamały więcej, były bardziej manipulacyjne, bardziej zajęte autoprezentacją i bardziej towarzyskie. O manipulacji jako cesze osobowości opisuje tekst o ciemnej triadzie: narcyzmie, psychopatii i makiawelizmie.
Białe kłamstwa i poważne oszustwa
Autorzy badania z 1996 roku podkreślają, że ich wnioski dotyczą kłamstw życia codziennego, które w większości są drobne. Blisko co czwarte kłamstwo miało przynieść korzyść innej osobie. Poważne kłamstwa, często głębokie naruszenia zaufania, zdarzają się rzadziej i wymagają innych metod badania. Interakcje z kłamstwem były przy tym mniej przyjemne i mniej intymne niż te bez kłamstwa.
Kłamstwa prospołeczne, czyli mówione z troski, opisali Levine i Schweitzer (2015) w czterech badaniach z grami ekonomicznymi. Takie kłamstwa zwiększały zaufanie oparte na życzliwości, ale obniżały zaufanie oparte na uczciwości. Badania nie dotyczyły par, więc nie wolno ich przenosić wprost na związek.
Czy kłamstwo da się wykryć
Bond i DePaulo w metaanalizie z 2006 roku zebrali wyniki z 206 prac i 24 483 osób oceniających. Bez specjalnych pomocy i szkolenia ludzie trafnie rozróżniali kłamstwo od prawdy średnio w 54 procentach przypadków: 47 procent kłamstw rozpoznawali jako kłamstwa, a 61 procent prawdziwych wypowiedzi jako prawdziwe. Trafniej oceniali kłamstwa słyszalne niż widoczne. Z kolei DePaulo i współpracownicy w 2003 roku przeanalizowali 1338 szacunków dotyczących 158 sygnałów kłamstwa. Wiele zachowań nie miało wyraźnego związku z oszustwem albo tylko słaby.
Wniosek jest ostrożny: pewność, że „widać po minie”, nie ma mocnego oparcia. Metaanaliza Bonda i DePaulo wskazuje też, że ludzie zwykle uznają rozmówców za uczciwych.
Zaufanie, rozmowa i satysfakcja
W badaniu sieciowym z 2025 roku (510 kobiet i 300 mężczyzn, średnia wieku 26,5 roku) zaufanie, wzajemność, satysfakcja seksualna i niepewny styl przywiązania wiązały się osobno z zadowoleniem ze związku. Metaanaliza 93 badań z 38 499 osobami wykazała dodatnią zależność między komunikacją seksualną (jej jakością, częstością i ujawnianiem własnych potrzeb) a satysfakcją ze związku (r = 0,37). To zależności korelacyjne dotyczące rozmów o seksie, a nie szczerości w ogóle: nie rozstrzygają, czy rozmowa poprawia związek, czy zadowolenie ją ułatwia. O tym, co badania mówią o bliskości i pożądaniu, przeczytasz w tekście Pożądanie seksualne: czy intymne odczucia je zapowiadają.
Przykłady sytuacji
Poniższa tabela to przykład redakcji zbudowany z opisanych wyżej wyników.
Przesuń tabelę, aby zobaczyć wszystkie kolumny →
| Sytuacja | Co pokazują badania | Na co uważać |
|---|---|---|
| Drobne kłamstwo z troski o uczucia | Około co czwarte kłamstwo w badaniu z 1996 roku służyło innym; kłamstwa prospołeczne zwiększają zaufanie oparte na życzliwości, ale obniżają oparte na uczciwości | Waga sprawy i częstość; warto ustalić, co jest dla ciebie nie do przyjęcia |
| Poważne oszustwo | Poważne kłamstwa są rzadsze i często oznaczają głębokie naruszenie zaufania | Odbudowa zaufania bywa możliwa, ale warto ją omówić ze specjalistą |
| Wrażenie, że partner kłamie | Trafność oceny kłamstwa to średnio 54 procent | Nie opieraj oskarżeń na mimice; lepsza jest spokojna rozmowa |
| Sprawdzanie telefonu i rozmów | Niebieska Linia opisuje nieustanne sprawdzanie jako przejaw kontrolowania | Zachowanie, które narasta, wymaga rozmowy ze specjalistą |
Jak rozmawiać o trudnych sprawach
Słownik APA opisuje komunikat w pierwszej osobie jako sposób mówienia o sprawach związku, który zmniejsza negatywność i obwinianie. Zamiast „masz zły nawyk” mówi się o własnej reakcji. Aktywne słuchanie polega zaś na powtarzaniu własnymi słowami tego, co się usłyszało, by upewnić się, że rozumie się właściwie.
Przykład redakcji, zbudowany z tych definicji: opisz własną reakcję na konkretną sytuację, zapytaj o to, co się wydarzyło, a po odpowiedzi powtórz własnymi słowami, co zostało powiedziane.
W badaniu 130 par (260 osób), w którym oceniano objawy zaburzenia osobowości typu borderline i osobowości unikającej, Beeney i współpracownicy sprawdzali cztery wzorce opisywane przez Gottmana: krytykę, obronność, pogardę i wycofanie. Obronność była jedynym wzorcem związanym z bieżącą satysfakcją, a żaden z czterech nie przewidywał jej pogorszenia w ciągu roku. Badanie dotyczy szczególnej grupy par, więc nie wolno przenosić go wprost na wszystkie związki.
Zdrada i odbudowa zaufania
W badaniu Atkinsa i współpracowników (2010) porównano 145 par, w których zgłoszono zdradę, z 385 parami z innymi problemami. Pary po zdradzie zaczynały terapię bardziej obciążone, ale poprawiały się i po 6 miesiącach nie różniły się statystycznie od pozostałych. Próba pochodziła z terapii w Niemczech i Austrii. Szerzej o tym, co pomaga i kiedy wybrać terapię par, opisuje tekst Jak naprawić związek. Gdy zaufanie pęka i trudno zdecydować o dalszych krokach, pomocny bywa też tekst o tym, dlaczego rozstanie jest tak trudne.
Kontrola telefonu i zazdrość jako sygnał ostrzegawczy
Niebieska Linia opisuje przemoc psychiczną jako zmierzającą do podporządkowania drugiej osoby i odebrania jej autonomii. Należy do niej naruszanie prawa do prywatności korespondencji, rozmów i spotkań oraz zasypywanie telefonami i wiadomościami. Kontrolowanie przejawia się też w nieustannym sprawdzaniu, co, gdzie i z kim robi partner, czytaniu wiadomości i sprawdzaniu telefonu. Do przemocy ekonomicznej organizacja zalicza kontrolowanie wydatków drugiej osoby.
Wśród „czerwonych flag”, które Niebieska Linia opisuje dla początku związku, jest również zaborczość, zazdrość i podejrzliwość: nieustanne oskarżanie o niewierność oraz domaganie się ciągłego potwierdzania uczuć. Niebieska Linia przypomina, że nie trzeba podawać partnerowi haseł do telefonu, poczty i kont. Jeśli telefon przeszkadza w rozmowach, ale nie ma w tym kontroli, to inne zjawisko, opisane w tekście o phubbingu. Ocena, czy dana sytuacja jest przemocą, należy do specjalisty, a nie do samego artykułu.
Kiedy poszukać pomocy
Niebieska Linia podaje, że jeśli na choć jedno pytanie ze swojej listy odpowiesz twierdząco, istnieje ryzyko, że doznajesz przemocy ze strony bliskiej osoby. Pytania dotyczą między innymi ograniczania kontaktów z bliskimi i kontroli wydatków.
- Przemoc w rodzinie: numer 800 120 002, telefon bezpłatny i czynny przez całą dobę (Niebieska Linia).
- Kryzys psychiczny: 116 123, według operatora czynny codziennie przez całą dobę.
- Zagrożenie zdrowia i życia: 112.
- Trudności w porozumiewaniu się: psycholog lub terapia par, w której oboje partnerzy są leczeni jednocześnie przez tego samego terapeutę, według słownika APA.
Opuszczenie osoby, która krzywdzi, zwykle nie jest proste ani bezpieczne, dlatego zwykle warto nie robić tego impulsywnie i bez przygotowania (Niebieska Linia, plan bezpieczeństwa).
Najczęstsze pytania (FAQ)
Czy białe kłamstwa szkodzą związkowi?
Badania nie dają jednej odpowiedzi. W badaniu z 1996 roku interakcje z kłamstwem były mniej przyjemne i mniej intymne, a w grach ekonomicznych kłamstwa prospołeczne zwiększały zaufanie oparte na życzliwości, lecz obniżały oparte na uczciwości.
Czy po mowie ciała da się poznać, że partner kłamie?
Nie na tyle pewnie, by to osądzać. Trafność wynosi średnio 54 procent, a wiele zachowań ma słaby związek z kłamstwem albo żaden.
Czy sprawdzanie telefonu partnera to troska?
Niebieska Linia opisuje nieustanne sprawdzanie, co, gdzie i z kim robi partner, a także czytanie wiadomości i sprawdzanie telefonu jako przejaw kontrolowania. Jeśli takie zachowania narastają, warto zadzwonić pod 800 120 002.
Czy po zdradzie zaufanie można odbudować?
W badaniu 145 par ze zdradą pary poprawiały się do końca terapii, ale to jedno badanie. Decyzję warto omówić z psychologiem lub terapeutą par.


