
Czym jest pewność siebie, a czym samoocena
Najbliższym pojęciem psychologicznym jest poczucie własnej skuteczności, które słownik Amerykańskiego Towarzystwa Psychologicznego (APA) definiuje jako subiektywne przekonanie o własnej zdolności do działania w danej sytuacji lub do osiągnięcia zamierzonych wyników. Pojęcie wprowadził Albert Bandura. Tak rozumiana pewność siebie ma jedną ważną cechę: jest związana z zadaniem (to przybliżenie, a nie definicja APA). Możesz czuć się pewnie w rozmowie ze znajomymi, a niepewnie przy wystąpieniu przed grupą.
Co innego samoocena. Brytyjska państwowa służba zdrowia (NHS) opisuje ją jako opinię, jaką ktoś ma o sobie. Dotyczy więc ogólnego obrazu siebie, a nie umiejętności w jednej dziedzinie. Szerzej o niej przeczytasz w tekście Samoocena: czym jest i czym różni się od obrazu siebie. Tu chodzi o pewność siebie w działaniu.
Skąd bierze się pewność siebie: cztery źródła
Teoria Bandury zakłada, że ludzie czerpią informacje o swojej skuteczności z czterech głównych źródeł. Opisuje je m.in. przegląd o poczuciu skuteczności w nauce, opublikowany w czasopiśmie o edukacji medycznej:
- Własne doświadczenia sukcesu. Najbardziej wpływowe, bo dają najbardziej bezpośredni dowód, że potrafisz sobie poradzić. Przeszłe sukcesy podnoszą przekonanie o skuteczności, a powtarzające się porażki zwykle je obniżają.
- Obserwowanie innych. Gdy widzisz, że ktoś podobny do ciebie osiąga cel dzięki wytrwałości i wysiłkowi, możesz uwierzyć, że tobie też się uda. To źródło jest mniej pewne niż własne doświadczenie: przekonanie oparte wyłącznie na obserwacji bywa słabsze i łatwiej się zmienia.
- Słowna perswazja, czyli zachęta. Sama zachęta może mieć ograniczoną siłę, jeśli ma dawać trwałą zmianę, ale może wzmacniać zmianę, gdy ocena jest realistyczna. Przesadnie optymistyczne komentarze zwykle nie działają.
- Reakcje ciała i emocje. Przyspieszone tętno, pocenie się czy lęk podczas trudnego zadania bywają odczytywane jako znak własnej słabości. Gdy nie przytłacza cię napięcie, łatwiej oczekiwać powodzenia.
Z tego wynika praktyczny wniosek: pewności nie da się „dopisać” samym postanowieniem. Rośnie wtedy, gdy zbierasz własne doświadczenia, a pozostałe źródła je wspierają.
Porady, które mają oparcie w źródłach
Poniższe techniki pochodzą z materiałów NHS o samoocenie, lęku społecznym i asertywności, a nie z badań o pewności siebie. Wniosek o ich związku z pewnością siebie wynika z opisanych wyżej źródeł skuteczności.
1. Dziel wyzwanie na małe części i wyznaczaj cele
Materiał NHS o podnoszeniu samooceny radzi, by wyznaczyć sobie cel, na przykład zapisać się na zajęcia ruchowe albo pójść na spotkanie towarzyskie, i zaznacza, że osiąganie celów pomaga budować poczucie własnej wartości. Z kolei materiał NHS o lęku społecznym podpowiada, by trudną sytuację rozłożyć na mniejsze części i oswajać się z każdą z nich po kolei.
W praktyce zamiast celu „wystąp na zebraniu” zaplanuj etapy: najpierw zadaj jedno krótkie pytanie, potem wypowiedz jedną opinię, na końcu przygotuj krótką wypowiedź. Każdy ukończony etap jest doświadczeniem sukcesu, czyli najsilniejszym ze źródeł pewności. Tak działają też trwałe zmiany w nawykach, które opisuje tekst Zdrowe nawyki: jak wprowadzić trwałe zmiany.
2. Nie omijaj trudnych sytuacji bez końca
NHS ostrzega, że osoby z niską pewnością siebie często wycofują się z kontaktów, rezygnują z nowych rzeczy i unikają wyzwań. Na krótką metę unikanie może dawać poczucie bezpieczeństwa, ale na dłuższą może się to obrócić przeciwko tobie, bo utrwala wątpliwości i lęki oraz uczy niekorzystnej reguły, że jedynym sposobem radzenia sobie jest unikanie.
Nie znaczy to, że masz rzucać się na głęboką wodę. Chodzi o to, by wybrać sytuację trochę trudniejszą od tej, którą znasz, i wejść w nią małym krokiem.
3. Zapisuj myśli i szukaj dowodów
Według NHS, aby wzmocnić samoocenę, trzeba zauważyć negatywne przekonania o sobie, a potem je zakwestionować. Opisana technika jest prosta:
- zapisz myśl, np. „nie dam rady zmienić pracy”, i zastanów się, od kiedy ją masz,
- obok zapisz dowody, które jej przeczą,
- dopisz swoje mocne strony; NHS proponuje listę co najmniej pięciu pozycji, uzupełnianą regularnie i umieszczoną w widocznym miejscu.
To ćwiczenie edukacyjne, a nie terapia. Jeśli czujesz, że myśli o sobie bardzo cię obciążają, warto porozmawiać ze specjalistą (patrz niżej).
4. Szukaj wzorców i realistycznej opinii
Obserwowanie innych to jedno z czterech źródeł. NHS w kontekście asertywności radzi przyglądać się osobom, które działają asertywnie, i podpatrywać ich zachowania. Zastrzega przy tym, że nie chodzi o udawanie kogoś innego, ale o zbieranie wskazówek od osób, które cenisz, tak aby ujawniało się prawdziwe „ty”.
Przy prośbie o wsparcie lub opinię szukaj wiarygodnych osób i konkretów. Według opisu teorii Bandury pochwały mają sens, gdy mieszczą się w realistycznych granicach, a przesadnie optymistyczne komentarze zwykle nie działają.
5. Zadbaj o ciało: ruch i oddychanie
Skoro reakcje ciała są jednym ze źródeł pewności, warto umieć je łagodzić. NHS w materiale o lęku społecznym wymienia techniki relaksacyjne, takie jak ćwiczenia oddechowe.
Ruch również ma znaczenie, ale w granicach tego, co pokazują badania. Zalecenia Światowej Organizacji Zdrowia z 2020 roku opierają się na ocenie dowodów, według której aktywność fizyczna zmniejszała objawy lęku i depresji (dowody o umiarkowanej do wysokiej pewności). To dotyczy nastroju i lęku, a nie bezpośrednio pewności siebie, ale mniejsze napięcie może ułatwiać działanie. Jak zacząć, pokazuje tekst Jak zacząć ćwiczyć: plan na pierwsze 8 tygodni, a jak utrzymać regularność, tekst Motywacja do ćwiczeń: 3 sposoby, by pozostać aktywnym.
Postawa siły: co z nią
W poradnikach często pojawia się „postawa siły” (ang. power posing), czyli przyjmowanie przez kilka minut ekspansywnej pozy w celu poprawy samopoczucia i zmiany poziomu hormonów. Wyniki są niejednoznaczne. W badaniu replikacyjnym z 2015 roku na 200 osobach (oryginał obejmował 42 osoby) potwierdzono tylko wzrost deklarowanego poczucia władzy, natomiast nie znaleziono istotnego wpływu na poziom hormonów ani na trzy zadania behawioralne. Pierwsza autorka oryginalnego badania, Dana Carney, napisała później, że nie wierzy w realność efektów postaw siły.
Wniosek: wyprostowanie się może być wygodne, ale nie ma podstaw, by traktować to jako sposób na zmianę hormonów lub trwałe podniesienie pewności siebie. Lepiej zainwestować czas w opisane wyżej doświadczenia sukcesu.
Przykłady: sytuacja, krok i oparcie (przykład redakcji)
Poniższa tabela jest przykładem redakcji, zbudowanym z zaleceń cytowanych w tekście; kolumna „możliwy krok” to konkretyzacja redakcyjna. Nie zastępuje porady specjalisty.
Przesuń tabelę, aby zobaczyć wszystkie kolumny →
| Sytuacja | Możliwy krok | Na czym się opiera |
|---|---|---|
| Unikasz zabierania głosu w grupie | Podziel zadanie na etapy: najpierw jedno krótkie pytanie, potem opinia, potem krótka wypowiedź | Materiał NHS o lęku społecznym: rozłożenie trudnej sytuacji na mniejsze części |
| Chcesz spróbować czegoś nowego, ale się wahasz | Wyznacz cel, np. udział w jednych zajęciach ruchowych lub spotkaniu towarzyskim | Materiał NHS o podnoszeniu samooceny: wyznaczanie celów |
| Głos w głowie mówi „nie dam rady” | Zapisz myśl, dopisz dowody przeciw niej i listę własnych mocnych stron | Materiał NHS: zapisywanie i kwestionowanie negatywnych przekonań |
| Przed ważnym spotkaniem czujesz napięcie w ciele | Wykonaj ćwiczenia oddechowe, pamiętając, że reakcje ciała to nie dowód słabości | Materiał NHS (techniki relaksacyjne) i przegląd opisujący teorię Bandury |
| Brakuje ci wzoru zachowania | Obserwuj osobę, której styl komunikacji cenisz, i podpatruj konkretne zachowania | Materiał NHS o asertywności; źródło obserwacji w teorii Bandury |
| Ktoś chwali cię ogólnikami | Poproś o konkretną, realistyczną opinię o tym, co poszło dobrze i co poprawić | Opis perswazji słownej w teorii Bandury: ocena w realistycznych granicach |
| Unikanie utrudnia ci codzienność | Porozmawiaj z lekarzem rodzinnym | Materiał NHS o lęku społecznym i o niskiej samoocenie |
Nieśmiałość czy lęk społeczny
Niepewność w towarzystwie bywa zwyczajną nieśmiałością albo chwilowym brakiem doświadczenia. NHS wyraźnie odróżnia ją od lęku społecznego: lęk społeczny to coś więcej niż nieśmiałość. To strach, który nie mija i wpływa na codzienne czynności, pewność siebie, relacje oraz pracę lub naukę. Osoba z lękiem społecznym zamartwia się przed sytuacją społeczną, w jej trakcie i po niej, a do objawów należą m.in. unikanie spotkań grupowych, jedzenia w towarzystwie czy przyjęć oraz objawy fizyczne, takie jak drżenie, pocenie się czy kołatanie serca.
Taki stan wykracza poza zakres porad z tego tekstu. NHS wskazuje, że przy lęku społecznym dobrze jest zgłosić się do lekarza, zwłaszcza gdy ma duży wpływ na życie.
Kiedy porozmawiać z lekarzem lub psychologiem
Rozmowa ze specjalistą jest wskazana, gdy:
- unikasz sytuacji społecznych lub codziennych obowiązków przez dłuższy czas,
- czujesz silny lęk, napady paniki albo objawy ciała, takie jak drżenie czy kołatanie serca, przed kontaktami z ludźmi,
- niska pewność siebie wiąże się z długotrwale złym nastrojem, a małe kroki nie przynoszą poprawy.
Na początek możesz zgłosić się do lekarza rodzinnego, który oceni sytuację i wskaże dalsze kroki. Materiał NHS wspomina, że pomocne mogą być rozmowy terapeutyczne, w tym terapia poznawczo-behawioralna, i radzi sprawdzić, czy terapeuta jest zarejestrowany w organizacji zawodowej. W nagłych sytuacjach zagrożenia życia dzwoń pod numer 112. Opisane tu kroki nie zastępują leczenia ani konsultacji.
Najczęstsze pytania (FAQ)
Czym różni się pewność siebie od samooceny?
Pewność siebie (poczucie własnej skuteczności) dotyczy przekonania, że poradzisz sobie w konkretnym zadaniu lub sytuacji. Samoocena to ogólna opinia o sobie. Szerzej opisuje ją tekst o samoocenie i obrazie siebie.
Od czego zacząć, gdy brakuje pewności siebie?
Od małego, konkretnego celu, który da się wykonać w kilka dni, na przykład jednej rozmowy lub jednych zajęć. Własne doświadczenie sukcesu jest według teorii Bandury najsilniejszym źródłem pewności, więc ważniejsze od wielkości kroku jest to, by się udał.
Czy pochwały innych wystarczą?
Nie same. Zachęta ma ograniczoną siłę, jeśli ma dawać trwałą zmianę, ale może wzmacniać zmianę, gdy ocena jest realistyczna. Najlepiej łączyć ją z własnymi doświadczeniami.
Czy ćwiczenia fizyczne zwiększają pewność siebie?
Zalecenia WHO o ruchu opierają się na dowodach dotyczących objawów lęku i depresji; pewności siebie bezpośrednio nie badano. Ruch może więc ułatwiać działanie przez poprawę nastroju, ale nie jest gwarantowanym sposobem na pewność siebie.
Czy postawa siły działa?
Replikacja z 2015 roku potwierdziła jedynie zmianę deklarowanego poczucia władzy, a nie wpływ na hormony czy zachowanie, a pierwsza autorka oryginalnego badania nie wierzy już w te efekty.
Czy na rozwój pewności jest za późno w dorosłym życiu?
Nie. NHS zaznacza, że nowe sposoby widzenia siebie można rozwijać w każdym wieku, nawet jeśli obecne przekonania zaczęły się w dzieciństwie.
Kiedy brak pewności siebie wymaga pomocy specjalisty?
Gdy utrzymuje się długo, prowadzi do unikania spotkań i codziennych czynności, wywołuje silny lęk lub objawy ciała albo pogarsza nastrój. Zacznij od rozmowy z lekarzem rodzinnym.


