Odżywianie, ruch, uroda i codzienna profilaktyka

Metoda na zdrowie Baza wiedzy
Menu

Zdrowie psychiczne

Samoocena: czym jest i czym różni się od obrazu siebie

Samoocena to ogólna ocena własnej wartości, a obraz siebie to szerszy zbiór przekonań o sobie. Jak zmienia się z wiekiem, z czym się wiąże i co mówią badania.

Młoda kobieta z kubkiem herbaty siedzi przy oknie w deszczowe popołudnie i patrzy w zamyśleniu na zewnątrz
Obraz wygenerowany przez AI

Samoocena a obraz siebie: czym się różnią

Słownik psychologii Amerykańskiego Towarzystwa Psychologicznego (APA) opisuje pojęcie siebie jako własny opis i ocenę siebie, obejmujące cechy psychologiczne i fizyczne, zdolności, umiejętności i role. Według tego samego słownika pojęcie siebie wpływa na poczucie tożsamości w czasie, a nawet gdy nie jest w pełni uświadamiane, może kształtować osąd, nastrój i zachowanie.

Samoocenę (po angielsku self-esteem) APA definiuje jako stopień, w jakim cechy zawarte w pojęciu siebie są postrzegane jako pozytywne. Odzwierciedla ona m.in. to, jak ktoś widzi swoje osiągnięcia i możliwości, jakie ma wartości i na ile udaje mu się według nich żyć, a także to, jak widzą go inni i jak na niego reagują. Im bardziej pozytywna jest łączna ocena tych cech, tym wyższa samoocena. Brytyjska służba zdrowia (NHS) ujmuje to prościej: samoocena to opinia, jaką masz o sobie.

Na przykład dwie osoby mogą mieć podobny obraz siebie, w którym są „dokładność w pracy” i „niechęć do występów publicznych”, a różnić się tym, jak oceniają te cechy jako całość. Od samooceny odróżnia się też pewność siebie, czyli wiara we własne możliwości w konkretnych zadaniach; opisuje ją tekst o pewności siebie i praktycznych poradach.

Przykład redakcji: trzy pojęcia obok siebie

Poniższa tabela jest przykładem redakcji zbudowanym z definicji APA, opisu NHS i przeglądu Neff; ostatnia kolumna to opis redakcyjny, a nie cytat.

Przesuń tabelę, aby zobaczyć wszystkie kolumny →

PojęcieCzym jestCzym się różni
Obraz siebie (pojęcie siebie)Własny opis i ocena siebie: cechy psychologiczne i fizyczne, umiejętności, roleNajszerszy zbiór przekonań o sobie; zawiera opis, a nie tylko ocenę
SamoocenaStopień, w jakim cechy z obrazu siebie są postrzegane jako pozytywneDotyczy oceny, czyli „na ile dobre jest to, co o sobie wiem”
Współczucie wobec siebieWspierające podejście do siebie w chwilach cierpienia lub porażkiOpisuje sposób traktowania siebie w trudnych momentach, a nie ocenę własnej wartości

Jak samoocena zmienia się w ciągu życia

Najpełniejszy obraz daje metaanaliza Orth, Erol i Luciano z 2018 roku. Połączono w niej wyniki badań, w których te same osoby obserwowano przez lata: 331 niezależnych prób i 164 868 uczestników, o średnim wieku od 4 do 94 lat. Według autorów przeciętny poziom samooceny:

  • rósł od 4. do 11. roku życia,
  • był stabilny między 11. a 15. rokiem życia,
  • silnie rósł do 30. roku życia i dalej rósł do 60. roku życia,
  • osiągał szczyt w wieku 60 lat i do 70. roku życia pozostawał na tym samym poziomie,
  • potem nieznacznie spadał do 90. roku życia, a w najstarszym przedziale, do 94 lat, spadał mocniej.

Autorzy podkreślają, że ten wzorzec utrzymywał się w różnych grupach: dla kobiet i mężczyzn, w różnych krajach, grupach etnicznych, typach prób i rocznikach urodzenia. To jednak średnie z wielu badań, więc z tych danych nie wynika, jak zmieni się samoocena konkretnej osoby.

NHS wskazuje, co może kształtować samoocenę. Niska samoocena często zaczyna się w dzieciństwie, gdy nauczyciele, rówieśnicy, rodzeństwo, rodzice, a nawet media przekazują komunikaty o tobie. Wpływ mogą mieć też stres i trudne wydarzenia, takie jak poważna choroba czy żałoba. Rolę odgrywa również osobowość: jedni są skłonni do negatywnego myślenia, inni stawiają sobie nierealnie wysokie wymagania.

Samoocena a depresja, relacje i wyniki

Tu łatwo o uproszczenia, bo związek dwóch zjawisk nie oznacza jeszcze, że jedno jest przyczyną drugiego.

Depresja

APA zaznacza, że umiarkowanie wysoka samoocena jest uważana za ważny składnik zdrowia psychicznego, a niska samoocena i poczucie bezwartościowości to częste objawy depresyjne. NHS wymienia niską samoocenę wśród psychologicznych objawów depresji.

Badacze sprawdzali, co jest pierwsze. W dwóch dużych badaniach prowadzonych w młodości (Orth, Robins i Roberts, 2008) niska samoocena przewidywała późniejsze nasilenie depresji, ale depresja nie przewidywała późniejszej samooceny. Podobny wynik uzyskano w badaniach obejmujących całą dorosłość: w pierwszym z nich uczestniczyło 1685 osób w wieku od 18 do 96 lat, obserwowanych przez 9 lat (Orth i in., 2009). Metaanaliza Sowislo i Orth z 2013 roku obejmowała 77 badań dotyczących depresji i 18 dotyczących lęku. Wpływ samooceny na depresję (β = −0,16) był istotnie silniejszy niż wpływ depresji na samoocenę (β = −0,08). W przypadku lęku zależności były zbliżone w obu kierunkach.

To są wyniki statystyczne dla grup, o niewielkiej sile. Autorzy metaanalizy zastrzegają, że dopiero dalsze badania mogą potwierdzić, czy niska samoocena rzeczywiście zwiększa ryzyko depresji. Nie wynika z nich, że niska samoocena zawsze prowadzi do depresji ani że sama jej poprawa leczy depresję.

Relacje, nauka i praca

Przegląd Baumeistera i współpracowników z 2003 roku dał wyniki mniej jednoznaczne. Autorzy ocenili, że umiarkowane korelacje między samooceną a wynikami w szkole nie dowodzą, iż wysoka samoocena prowadzi do dobrych wyników, bo wysoka samoocena jest częściowo skutkiem dobrych wyników. Napisali też, że nie wykazano, aby samoocena przewidywała jakość lub trwałość związków. Korzyści z wysokiej samooceny sprowadzali do większej inicjatywy i przyjemnych uczuć, a nie znaleźli dowodów, że podnoszenie samooceny (przez interwencje terapeutyczne lub programy szkolne) samo w sobie przynosi korzyści.

Nowsze opracowanie Orth i Robinsa z 2022 roku wyciąga inne wnioski. Autorzy przeanalizowali badania o skutkach samooceny w relacjach, szkole, pracy, zdrowiu psychicznym i fizycznym oraz zachowaniach antyspołecznych. Ich zdaniem samoocena okazuje się korzystna we wszystkich tych dziedzinach, a średni efekt w metaanalizach (uśredniona miara po dziedzinach) wynosi około 0,10. Omawiają też, jak mocne są dowody pozwalające mówić o przyczynowości i dlaczego trzeba odróżniać samoocenę od narcyzmu.

Obie prace pokazują więc, że siła i kierunek tych związków pozostają przedmiotem sporu. Praca z 2003 roku jest starsza i opiera się na wcześniejszym zbiorze badań. Żadna z nich nie uzasadnia obietnicy, że podniesienie samooceny samo poprawi wyniki w nauce, pracy albo w relacjach.

Samoocena zawyżona i narcyzm

Wysoka samoocena nie jest jednorodna. Baumeister i współautorzy zwracają uwagę, że obejmuje ona zarówno ludzi, którzy otwarcie przyjmują swoje dobre strony, jak i osoby narcystyczne, defensywne czy zarozumiałe. Dodają, że wiele osób o wysokiej samoocenie wyolbrzymia swoje sukcesy i zalety, dlatego w ocenie skutków samooceny kładli nacisk na obiektywne miary wyników. Orth i Robins również podkreślają potrzebę odróżniania samooceny od narcyzmu.

Dlatego samo „wysoko” czy „nisko” niewiele mówi. Znaczenie ma też to, na czym samoocena się opiera i jak człowiek radzi sobie z porażkami.

Współczucie wobec siebie w ujęciu badawczym

Inną perspektywą badawczą jest współczucie wobec siebie. W przeglądzie z 2023 roku, w którym Kristin Neff, autorka tej koncepcji, opisuje własny model, jest to bycie wspierającym wobec siebie, gdy doświadczasz cierpienia lub bólu, czy to wywołanego własnymi błędami i brakami, czy trudnościami z zewnątrz. Model obejmuje sześć elementów: życzliwość wobec siebie, poczucie wspólnego człowieczeństwa i uważność oraz mniejszą skłonność do osądzania siebie, izolowania się i nadmiernego utożsamiania się z trudnymi myślami. Przegląd opisuje też badania, według których takie podejście sprzyja dobrostanowi psychicznemu i fizycznemu, oraz obala popularne mity, na przykład że współczucie wobec siebie jest słabością, egoizmem albo osłabia motywację.

To perspektywa badawcza opisana przez autorkę koncepcji, nie gotowy przepis. Przegląd omawia także problemy i ograniczenia tej dziedziny badań.

Co wspiera samoocenę według NHS

NHS w materiale edukacyjnym o podnoszeniu niskiej samooceny opisuje kilka prostych technik. Nie zastępują one konsultacji ze specjalistą, gdy trudności się utrzymują. Poniżej skrót:

  • Życzliwość wobec siebie. NHS opisuje ją jako łagodność wobec siebie w chwilach, gdy chce się być samokrytycznym. Pomaga pytanie, co powiedziałbyś znajomemu w podobnej sytuacji.
  • Relacje. NHS radzi budować relacje z ludźmi, którzy są pozytywnie nastawieni i cenią cię. Gdy ktoś cię przygnębia, można spędzać z nim mniej czasu albo powiedzieć mu, jak odbierasz jego słowa lub działania.
  • Wyzwanie na miarę. NHS radzi postawić sobie cel, na przykład zapisać się na zajęcia ruchowe albo pójść na spotkanie towarzyskie, bo osiąganie celów zwiększa samoocenę. Jak małymi krokami budować przekonanie o własnych możliwościach w działaniu, opisuje tekst o pewności siebie.

NHS ostrzega też, że unikanie trudnych sytuacji daje krótkotrwałe poczucie bezpieczeństwa, ale na dłuższą metę potwierdza lęki i wątpliwości. Nowe sposoby widzenia siebie można według NHS rozwijać w każdym wieku. Ogólne zasady budowania trwałych zmian opisuje tekst o zdrowych nawykach, a o utrzymaniu regularności w ruchu przeczytasz w tekście o motywacji do ćwiczeń.

Kiedy zgłosić się po pomoc

NHS zaznacza, że długotrwała niska samoocena może szkodzić zdrowiu psychicznemu i prowadzić do problemów takich jak depresja i lęk. NHS podkreśla, że przy podejrzeniu depresji warto jak najszybciej zgłosić się do lekarza. Objawy depresji utrzymują się tygodniami lub miesiącami i na tyle utrudniają funkcjonowanie, że wpływają na pracę, życie towarzyskie i rodzinne.

Jeśli niska samoocena trwa długo i towarzyszą jej smutek, beznadziejność, utrata zainteresowań albo kłopoty ze snem czy apetytem, skonsultuj się z lekarzem rodzinnym lub psychologiem albo psychiatrą. Przy myślach samobójczych lub o zrobieniu sobie krzywdy w bezpośrednim zagrożeniu życia dzwoń pod numer alarmowy 112. Wsparcie rozmową oferuje telefon 116 123, który według Ministerstwa Cyfryzacji jest bezpłatny i anonimowy, a według Portalu Pacjenta przeznaczony dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym. NHS wskazuje, że pomóc mogą rozmowy terapeutyczne, na przykład poradnictwo lub terapia poznawczo-behawioralna, a po skierowanie można zgłosić się do lekarza rodzinnego. Ten tekst ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady specjalisty.

Najczęstsze pytania (FAQ)

Czym różni się samoocena od obrazu siebie?

Obraz siebie to opis i ocena własnych cech, umiejętności i ról, a samoocena to stopień, w jakim te cechy są postrzegane jako pozytywne. Obraz siebie jest szerszy, a samoocena jest jego oceną.

Czy samoocena zmienia się z wiekiem?

Tak, średnio tak. Według metaanalizy z 2018 roku rośnie od dzieciństwa do wieku około 60 lat, potem do 70. roku życia pozostaje na zbliżonym poziomie, a później spada. To średnie dla grup, więc u konkretnej osoby przebieg może być inny.

Czy niska samoocena oznacza depresję?

Nie. Niska samoocena bywa jednym z objawów depresji, a badania pokazują związek obu zjawisk, ale sama niska samoocena nie jest rozpoznaniem. Diagnozę stawia lekarz lub inny uprawniony specjalista. Jeśli trudności trwają tygodniami, skonsultuj się z lekarzem rodzinnym.

Czy wysoka samoocena gwarantuje sukces?

Nie. Przegląd Baumeistera i współpracowników z 2003 roku nie potwierdził, że wysoka samoocena powoduje lepsze wyniki, a nowsze opracowanie Orth i Robinsa mówi o korzyściach w badanych dziedzinach, ze średnim efektem ok. 0,10. Dowody na przyczynowość pozostają przedmiotem dyskusji.

Czy samoocenę da się zmieniać?

NHS wskazuje, że nowe sposoby widzenia siebie można rozwijać w każdym wieku, na przykład przez życzliwość wobec siebie i stawianie sobie osiągalnych celów. Gdy trudności się utrzymują, warto porozmawiać ze specjalistą.

← Więcej: Zdrowie psychiczne

Czytaj więcej

Profilaktyka i dobre samopoczucie

Zdrowe nawyki: jak wprowadzić trwałe zmiany

Zdrowe nawyki: jak małe kroki powtarzane o stałej porze dają trwałe zmiany. Zalecenia WHO i NHS, tabela startowa i najczęstsze pułapki, które psują plan.

Zdrowie psychiczne

Pewność siebie: porady, jak ją zwiększyć

Pewność siebie to wiara we własne możliwości. Sprawdź, co ją buduje: małe kroki, praktyka, wzorce, ruch, praca z myślami, i kiedy zgłosić się do specjalisty.