Odżywianie, ruch, uroda i codzienna profilaktyka

Metoda na zdrowie Baza wiedzy
Menu

Porady fitness

Ćwiczenia na dolną część pleców: jak wzmacniać bezpiecznie

Ćwiczenia na dolną część pleców krok po kroku: most biodrowy, przechylanie miednicy i inne ruchy. Wytyczne, zasady bezpieczeństwa i kiedy iść do lekarza.

Mężczyzna leży na macie w jasnym salonie i unosi biodra w ćwiczeniu zwanym mostem biodrowym
Obraz wygenerowany przez AI

Co mówią wytyczne o ćwiczeniach przy bólu krzyża

Wytyczne opisują ćwiczenia jako jeden z kilku elementów postępowania, a nie jedyne rozwiązanie.

WHO (2023). Światowa Organizacja Zdrowia opublikowała pierwsze w historii wytyczne dotyczące przewlekłego bólu krzyża u dorosłych w podstawowej opiece zdrowotnej. Wśród zalecanych interwencji niechirurgicznych wymieniono programy edukacyjne, programy ćwiczeń, niektóre terapie fizykalne, terapie psychologiczne i leki z grupy niesteroidowych leków przeciwzapalnych. Dotyczą one przewlekłego bólu pierwotnego, czyli takiego, który trwa dłużej niż 3 miesiące i nie wynika z innej choroby ani schorzenia.

NICE (wytyczne NG59, 2016). Brytyjski instytut zaleca, aby osobom z bólem krzyża zapewnić informacje pomagające radzić sobie samodzielnie oraz zachętę do kontynuowania normalnych czynności. Przy epizodzie lub zaostrzeniu bólu zaleca rozważyć grupowy program ćwiczeń (biomechanicznych, aerobowych, łączących ruch z pracą nad uważnością albo połączenie tych podejść), dobrany do potrzeb, preferencji i możliwości danej osoby. Terapię manualną wolno według NICE rozważać tylko jako część pakietu, który obejmuje ćwiczenia.

NHS. Brytyjska publiczna służba zdrowia radzi pozostać aktywnym i kontynuować codzienne zajęcia, nie leżeć długo w łóżku oraz spróbować ćwiczeń i rozciągania na ból pleców. Zaznacza też, że ból krzyża często ustępuje samoistnie w ciągu kilku tygodni. Jeśli ból się nasila, trzeba przerwać ćwiczenia i skonsultować się z lekarzem.

Jak duży jest efekt ćwiczeń

Przegląd Cochrane z 2021 roku (Hayden i współpracownicy) objął 249 badań z udziałem 24 486 osób z przewlekłym niespecyficznym bólem krzyża. Autorzy uznali, że ćwiczenia są prawdopodobnie skuteczne, jeśli chodzi o ból. W porównaniu z brakiem leczenia, zwykłą opieką lub placebo osoby ćwiczące oceniały ból średnio o około 15 punktów niżej, a ograniczenia funkcji o około 7 punktów niżej (w skali od 0 do 100), po trzech miesiącach od rozpoczęcia terapii. Autorzy przyjęli za istotną klinicznie różnicę 15 punktów dla bólu i 10 punktów dla funkcji: dla bólu różnica spełnia ten próg, a dla funkcji efekt był niewielki i progu nie osiągnął.

Skutki niepożądane ćwiczeń były w badaniach głównie drobne: najczęściej nasilenie bólu krzyża i zakwasy, a w grupach bez ćwiczeń zgłaszano podobne dolegliwości. Wyniki dotyczą przewlekłego bólu bez rozpoznanej przyczyny, a nie każdego bólu pleców.

Który rodzaj ćwiczeń jest najlepszy

Nie ma jednej metody, którą przeglądy wskazałyby jako najlepszą.

  • Pilates. Przegląd Cochrane z 2015 roku obejmował 10 badań z udziałem 510 osób. Autorzy znaleźli dowody niskiej i umiarkowanej jakości, że pilates jest skuteczniejszy od minimalnej interwencji pod względem bólu i ograniczeń, ale nie ma rozstrzygających dowodów, że jest lepszy od innych form ćwiczeń. Decyzję o wyborze pilatesu można oprzeć na preferencjach pacjenta lub osoby prowadzącej oraz na kosztach. NHS dodaje, że potrzeba więcej badań, ale są pewne dowody, że pilates może pomagać osobom z bólem dolnej części pleców.
  • Ćwiczenia kontroli motorycznej (stabilizacyjne). Skupiają się na aktywacji głębokich mięśni tułowia. Przegląd Cochrane z 2016 roku objął 29 badań (2431 osób) i nie wykazał, aby takie ćwiczenia były klinicznie skuteczniejsze od innych ćwiczeń. Autorzy wskazali, że wybór ćwiczeń przy przewlekłym bólu krzyża powinien zależeć od preferencji pacjenta lub terapeuty, przeszkolenia terapeuty, kosztów i bezpieczeństwa.
  • Chodzenie, pływanie, joga. NHS wymienia je obok pilatesu jako aktywności, które mogą pomagać przy bólu pleców.

Praktyczny wniosek: wybierz formę ruchu, którą będziesz wykonywać regularnie i która nie nasila bólu.

Zanim zaczniesz: zasady bezpieczeństwa

  1. Sprawdź, czy nie masz objawów alarmowych. Jeśli występuje którykolwiek z objawów opisanych w sekcji o wizycie u lekarza, nie ćwicz, tylko skontaktuj się z lekarzem.
  2. Porozmawiaj z lekarzem lub fizjoterapeutą w razie wątpliwości. NHS w opisie ćwiczeń zaleca poradę fachowca przed ich wykonywaniem, jeśli masz problem zdrowotny, uraz, jakiekolwiek objawy, źle się czujesz albo niedawno wystąpiło zdarzenie zdrowotne, takie jak zawał serca lub operacja, a także w ciąży lub krótko po porodzie.
  3. Ćwicz powoli i w kontrolowany sposób. Ulotka szpitala NHS opisuje ruchy wykonywane powoli i delikatnie.
  4. Obserwuj ból. Źródła nieco różnią się w tolerancji dyskomfortu. NHS w wideo z ćwiczeniami radzi przerwać ćwiczenie od razu przy bólu lub złym samopoczuciu, a na stronie o bólu pleców zaleca przerwać, gdy ból się nasila, i zasięgnąć porady lekarza. Przyjmij więc ostrożną zasadę: przerwij ćwiczenie, gdy ból wyraźnie narasta albo źle się czujesz, i skonsultuj się z lekarzem lub fizjoterapeutą.
  5. Zacznij od planu dla początkujących. Wskazówki znajdziesz w tekście o tym, jak zacząć ćwiczyć.

Osoby starsze częściej doświadczają zdarzeń niepożądanych po interwencjach, dlatego WHO podkreśla dopasowanie opieki do potrzeb każdej osoby.

Ćwiczenia krok po kroku

Poniższe opisy pochodzą z ulotek fizjoterapii szpitala NHS (Cambridge University Hospitals). Mają charakter ogólny: nie diagnozują i nie zastępują planu ustalonego z fizjoterapeutą. Ulotka nie podaje liczby powtórzeń ani czasu utrzymania pozycji, więc ustal je z fizjoterapeutą.

1. Przyciąganie kolan do klatki piersiowej

Połóż się na plecach i rękami przyciągnij kolana w stronę klatki piersiowej. Wytrzymaj chwilę, rozluźnij się i powtórz.

2. Przetaczanie kolan na boki

Połóż się na plecach z kolanami razem i zgiętymi. Powoli przetaczaj kolana z boku na bok, utrzymując górną część tułowia nieruchomo.

3. Przechylanie miednicy

Połóż się na plecach z kolanami zgiętymi. Delikatnie dociśnij plecy do podłogi, przechylając miednicę do tyłu i podwijając kość ogonową. Następnie delikatnie wygnij plecy, przechylając miednicę do przodu.

4. Napinanie mięśni brzucha i dna miednicy

Połóż się na plecach z nogami zgiętymi i stopami razem. Delikatnie napnij mięśnie brzucha, zaciągając dolną część brzucha do góry i do środka, oraz mięśnie dna miednicy. Oddychaj normalnie i nie pozwól, by plecy odrywały się od podłogi. Czas utrzymania napięcia i liczbę powtórzeń ulotka zostawia do ustalenia.

5. Most biodrowy

Połóż się na plecach, ugnij kolana i oprzyj stopy na podłodze. Dociśnij plecy do podłogi, przechylając miednicę do tyłu, a następnie stopniowo unieś biodra i dolną część pleców nad podłogę. Wytrzymaj chwilę i powoli wróć do pozycji wyjściowej.

Zestawienie ćwiczeń

Tabela to przykład redakcji zbudowany z opisów w ulotce szpitalnej: pokazuje pozycję i ruch oraz wskazówki wykonania, na które zwraca uwagę źródło.

Przesuń tabelę, aby zobaczyć wszystkie kolumny →

ĆwiczeniePozycja i ruch (według opisu w ulotce)Na co uważać
Przyciąganie kolan do klatkiLeżenie na plecach, kolana przyciągane rękami do klatki piersiowejPrzy nasilającym się bólu przerwij ćwiczenie
Przetaczanie kolanLeżenie na plecach, kolana zgięte i razem, przetaczane z boku na bokPowolny ruch, górna część tułowia nieruchoma
Przechylanie miednicyLeżenie na plecach, miednica przechylana do tyłu i do przoduRuch ma być delikatny
Napinanie brzucha i dna miednicyLeżenie na plecach, napięcie mięśni brzucha i dna miednicyOddychaj normalnie, plecy nie odrywają się od podłogi
Most biodrowyLeżenie na plecach, kolana zgięte, stopy na podłodze, unoszenie bioderWracaj do pozycji wyjściowej powoli

Jak często ćwiczyć

Ulotka szpitalna nie podaje liczby powtórzeń ani częstotliwości, więc plan ćwiczeń na plecy ustal z fizjoterapeutą. Ćwiczenia na plecy dobrze jest łączyć z ogólną aktywnością. WHO w wytycznych z 2020 roku zaleca dorosłym co najmniej 150–300 minut aktywności aerobowej o umiarkowanej intensywności tygodniowo (albo 75–150 minut o intensywności wysokiej, albo ich równoważną kombinację), a do tego ćwiczenia wzmacniające mięśnie o umiarkowanej lub większej intensywności, angażujące wszystkie główne grupy mięśni, co najmniej 2 dni w tygodniu. Szczegóły i różne grupy wiekowe opisuje artykuł o aktywności fizycznej bez względu na wiek.

Jeśli po ćwiczeniach pojawia się ból mięśni, wyjaśnia go tekst o zakwasach. Przegląd Cochrane wymienia zakwasy jako najczęstszy drobny skutek niepożądany ćwiczeń.

O sztywności karku i barków oraz o różnicy między napięciem, skurczem i zakwasami przeczytasz w tekście o napięciu mięśni. O ćwiczeniach ruchomości środkowej części pleców i o tym, co badania mówią o postawie, przeczytasz w tekście Ćwiczenia na postawę: ruch i wskazówki na co dzień.

Profilaktyka: jak zmniejszyć ryzyko nawrotów

Przegląd systematyczny i metaanaliza Steffensa i współpracowników z 2016 roku objęły 21 badań z udziałem 30 850 osób. Autorzy ocenili z umiarkowaną pewnością, że ćwiczenia połączone z edukacją zmniejszają ryzyko epizodu bólu krzyża. Ćwiczenia same mogą zmniejszać to ryzyko (dowody niskiej i bardzo niskiej jakości), a sama edukacja nie dała efektu. Pasy lędźwiowe według tego przeglądu również nie zmniejszały ryzyka epizodu bólu.

Z tych badań wynika, że ćwiczenia wzmacniające warto traktować jako stały element tygodnia, a nie tylko reakcję na ból, najlepiej razem z wiedzą o tym, jak radzić sobie z bólem krzyża.

Kiedy do lekarza lub fizjoterapeuty

Według NHS ból pleców bardzo rzadko jest objawem poważnego problemu, takiego jak złamanie kości, nowotwór czy zakażenie. Dlatego warto znać sygnały, przy których ćwiczenia nie są odpowiednim pierwszym krokiem.

Wezwij pomoc, 112, jeśli ból pleców towarzyszy któremuś z objawów:

  • ból, mrowienie, osłabienie lub drętwienie obu nóg,
  • utrata czucia w okolicy narządów płciowych lub odbytu,
  • zmiany w pracy pęcherza lub jelit, na przykład trudności z oddawaniem moczu albo nietrzymanie moczu lub stolca,
  • zmiany odczuwania podczas stosunku, trudności z erekcją lub osiągnięciem orgazmu,
  • ból w klatce piersiowej,
  • ból, który zaczął się po poważnym wypadku, na przykład komunikacyjnym.

NHS zaleca, by nie prowadzić samodzielnie samochodu do szpitala: poproś kogoś o dowiezienie lub wezwij pogotowie.

Umów pilną wizytę u lekarza lub skorzystaj z pilnej porady, jeśli czujesz gorąco, zimno lub dreszcze albo ogólnie źle się czujesz, a także gdy ból jest silny, zaczyna się nagle albo szybko się nasila.

Umów wizytę u lekarza rodzinnego, jeśli ból pleców:

  • nie poprawia się po kilku tygodniach postępowania domowego,
  • utrudnia codzienne czynności,
  • niepokoi cię albo trudno ci sobie z nim poradzić,
  • towarzyszy mu niezamierzona utrata masy ciała,
  • towarzyszy mu guz lub obrzęk pleców albo zmiana kształtu pleców,
  • nie ustępuje po odpoczynku lub nasila się w nocy,
  • nasila się przy kichaniu, kaszlu albo wypróżnianiu,
  • występuje w górnej części pleców, między łopatkami, a nie w dolnej.

Samodzielne sprawdzenie objawów nie zastępuje badania: to lekarz ocenia, czy ból wymaga diagnostyki. Przy chorobach serca i płuc, cukrzycy, ciąży, okresie po porodzie i po urazach przed rozpoczęciem programu ćwiczeń porozmawiaj z lekarzem lub fizjoterapeutą.

Ból tuż nad pośladkami, który nasila się przy siedzeniu, opisuje osobny tekst: ból kości ogonowej: ćwiczenia i kiedy do lekarza. Ból w okolicy stawu biodrowego omawia tekst Ćwiczenia na ból bioder: wzmacnianie i rozciąganie.

Najczęstsze pytania (FAQ)

Czy ćwiczyć przy ostrym bólu pleców?

NHS radzi pozostać aktywnym, kontynuować codzienne zajęcia, nie leżeć długo w łóżku i spróbować ćwiczeń oraz rozciągania na ból pleców. Jednocześnie trzeba przerwać ćwiczenia, jeśli ból się nasila, i zasięgnąć porady lekarza. Przy objawach alarmowych, takich jak drętwienie okolicy krocza, problemy z oddawaniem moczu, ból po poważnym urazie lub dreszcze, nie ćwicz, tylko skontaktuj się z lekarzem lub wezwij pomoc, 112.

Jak często ćwiczyć, żeby wzmocnić dolną część pleców?

WHO zaleca dorosłym ćwiczenia wzmacniające mięśnie co najmniej 2 dni w tygodniu. Ulotka szpitalna NHS nie podaje liczby powtórzeń ani częstotliwości ćwiczeń na plecy, więc plan ustal z fizjoterapeutą i przerwij ćwiczenie, gdy ból wyraźnie narasta.

Czy pilates lub joga pomagają na ból pleców?

NHS wymienia jogę i pilates (obok chodzenia i pływania) wśród aktywności, które mogą pomagać przy bólu pleców, a w materiale o pilatesie zaznacza, że potrzeba więcej badań. Przegląd Cochrane nie wykazał jednak, aby pilates był lepszy od innych ćwiczeń.

Kiedy do lekarza lub fizjoterapeuty z bólem pleców?

Od razu, wzywając pomoc pod numerem 112, przy drętwieniu okolicy krocza, trudnościach z oddawaniem moczu, osłabieniu obu nóg, bólu w klatce piersiowej lub bólu po poważnym wypadku. Na wizytę warto umówić się, gdy ból nie poprawia się po kilku tygodniach, utrudnia codzienne czynności albo nasila się w nocy.

← Więcej: Porady fitness

Czytaj więcej

Aktywność fizyczna

Zakwasy: skąd się biorą i jak im zapobiegać

Zakwasy to opóźniona bolesność mięśni (DOMS), a nie kwas mlekowy. Sprawdź, skąd się biorą, kiedy są największe, co pomaga według badań i kiedy iść do lekarza.