
Zalecenia: WHO, Polska i Wielka Brytania
WHO podaje masę. Według jej informacji o zdrowej diecie każdy po 10. roku życia powinien jeść co najmniej 400 g owoców i warzyw dziennie, a dzieci młodsze mniej: co najmniej 250 g w wieku 2–5 lat i 350 g w wieku 6–9 lat. Jak ułożyć dzienną dawkę dla dzieci, opisuje tekst o owocach i warzywach dla dzieci a samopoczuciu.
Polskie zalecenia podają masę i proporcję. Materiały Państwowej Inspekcji Sanitarnej o zdrowym żywieniu mówią: minimum to 400 g warzyw i owoców dziennie, a więcej jest lepsze, przy czym warzyw ma być więcej niż owoców. Sam talerz, według Narodowego Centrum Edukacji Żywieniowej (NCEZ), w połowie zajmują kolorowe warzywa i owoce, najlepiej z przewagą warzyw. Starsza piramida Instytutu Żywności i Żywienia dla dorosłych podawała to liczbowo: proporcje 3/4 warzyw i 1/4 owoców. Przy 400 g oznacza to według przeliczenia około 300 g warzyw i 100 g owoców (przykład redakcji). Układ „2 owoce i 3 warzywa” z badania daje przy porcji 80 g około 240 g warzyw i 160 g owoców, czyli mniej warzyw niż ta proporcja. Historię tych zmian wyjaśnia tekst o piramidzie żywienia i zmianach wytycznych.
NHS, czyli brytyjska służba zdrowia, liczy porcjami. Dorosła porcja owoców lub warzyw to 80 g, a zalecane są co najmniej 5 porcji dziennie. NHS zaznacza, że chodzi o 5 porcji owoców i warzyw łącznie, a nie po 5 z każdej grupy. Zasada ta opiera się na zaleceniu WHO, a 5 razy 80 g to właśnie 400 g.
Różnica polega więc głównie na sposobie liczenia: gramy (WHO i Polska) albo porcje (NHS).
Badanie: 2 owoce i 3 warzywa
Podział „2 owoce i 3 warzywa” pochodzi z badania Wang i współpracowników z 2021 roku. Autorzy obserwowali 66 719 kobiet i 42 016 mężczyzn z dwóch amerykańskich kohort, dietę oceniano kwestionariuszem częstości spożycia, a dodatkowo wykonano metaanalizę, która objęła 145 015 zgonów wśród 1 892 885 uczestników. Najniższą śmiertelność wiązano z około 5 porcjami owoców i warzyw dziennie, czyli 2 porcjami owoców i 3 warzyw, a przy większym spożyciu dalszego spadku ryzyka nie zaobserwowano. W porównaniu z 2 porcjami dziennie współczynnik ryzyka zgonu z jakiejkolwiek przyczyny przy 5 porcjach wyniósł 0,87 (przedział ufności 0,85–0,90), czyli ryzyko było o 13% niższe.
Jak czytać ten wynik:
- To badania obserwacyjne. Wykazały związek („wiązano”), a nie to, że same owoce i warzywa wydłużają życie. Na wynik mogły wpływać też inne cechy stylu życia.
- Dietę zgłaszali sami uczestnicy w kwestionariuszu, więc pomiar bywa niedokładny.
- Wielkość „porcji” w badaniu może się różnić od 80 g z zaleceń brytyjskich, więc traktuj wynik jako orientację, a nie wzór.
- Soki owocowe i ziemniaki nie wykazały związku ze śmiertelnością, podobnie jak warzywa skrobiowe, na przykład groszek i kukurydza (NHS zalicza je jednak do porcji, więc zalecenie i badanie nie są tu zgodne).
Podział z przewagą warzyw jest zgodny co do kierunku z polskimi zaleceniami, choć nie z proporcją 3/4 do 1/4. Które owoce warto wybierać i czym się różnią, pokazuje filar Najzdrowsze owoce: 12 propozycji i co je wyróżnia.
Co liczy się jako porcja
Poniższa tabela jest przykładem redakcji zbudowanym z zacytowanych opisów porcji NHS (80 g).
Tabela: Przykłady porcji owoców i warzyw według NHS (przykład redakcji).
Przesuń tabelę, aby zobaczyć wszystkie kolumny →
| Produkt | Ile to porcja (według NHS) | Przykład |
|---|---|---|
| Owoc średni | 1 sztuka | 1 jabłko, banan, gruszka, pomarańcza lub nektarynka |
| Owoce małe | 2 lub więcej sztuk | 2 śliwki, 7 truskawek albo 14 wiśni lub czereśni |
| Warzywa gotowane | 3 kopiaste łyżki | marchewka, groszek lub kukurydza; 8 różyczek kalafiora |
| Warzywa zielone | 2 łodygi (różyczki) brokułu lub 2 kopiaste łyżki gotowanego szpinaku | 4 kopiaste łyżki gotowanego jarmużu lub zielonej fasolki |
| Warzywa do sałatki | 1 średni pomidor albo kawałek ogórka 5 cm | 7 pomidorów koktajlowych, 3 łodygi selera |
| Mrożonki | tyle, ile świeżych | 3 kopiaste łyżki mrożonego groszku; 4 łyżki mrożonych borówek |
| Owoce suszone | około 30 g | 2 figi lub 3 suszone śliwki |
| Strączkowe | 3 kopiaste łyżki, ale liczą się najwyżej jako 1 porcja dziennie | fasola, ciecierzyca |
| Sok lub koktajl | najwyżej 1 porcja dziennie, do 150 ml | mała szklanka |
Kilka zasad NHS, które często zaskakują:
- Ziemniaki się nie liczą. NHS zalicza je do produktów skrobiowych, jedzonych zamiast chleba, ryżu czy makaronu. To samo dotyczy manioku i jamsu. Do porcji liczą się za to bataty, pasternak, brukiew i rzepa.
- Sok liczy się najwyżej raz. Nawet dwie szklanki soku i koktajl w ciągu dnia to jedna porcja, a łącznie nie powinno się pić więcej niż 150 ml. Po rozdrobnieniu owoców uwalniają się cukry, a całe owoce rzadziej szkodzą zębom, bo cukry są zamknięte w ich strukturze. WHO dodaje, że większość soków, także bez dodatku cukru, zawiera dużo wolnych cukrów, których spożycie należy ograniczać. Jakie cukry i ile węglowodanów mają owoce w całości, w soku i w suszu, opisuje tekst Węglowodany w owocach: ile ich jest i jakie to cukry.
- Nasiona strączkowe liczą się jako najwyżej jedna porcja, bez względu na ilość.
Jak zjeść pięć porcji w praktyce
Nie musisz jeść „5 razy po trochu”. NHS pisze, że owoce i warzywa nie muszą być świeże, ani jedzone osobno: liczą się także jako część dania, na przykład zupy, gulaszu czy makaronu. Przykładowy dzień z pięciu porcji (2 owoce i 3 warzywa), ułożony z porcji NHS z tabeli powyżej (przykład redakcji):
- Śniadanie: banan do owsianki, czyli 1 średni owoc.
- Obiad: 3 kopiaste łyżki gotowanej marchewki do mięsa lub kaszy, czyli 1 porcja warzyw, oraz kawałek ogórka 5 cm do surówki, czyli kolejna.
- Przekąska: jabłko, czyli drugi owoc.
- Kolacja: 1 średni pomidor do kanapki.
Pomysły, które ułatwiają dojście do 5 porcji:
- Dodawaj warzywa do dań, które i tak jesz: zup, sosów i zapiekanek.
- Trzymaj mrożonki w zamrażarce. NHS potwierdza, że mrożone owoce i warzywa liczą się tak samo jak świeże, a porcja jest taka sama jak świeżych, np. 3 kopiaste łyżki mrożonego groszku.
- Przy konserwach wybieraj te w wodzie albo naturalnym soku, bez dodatku cukru i soli. NHS ostrzega, że niektóre gotowe dania z warzywami mają dużo soli, cukru i tłuszczu, więc czytaj etykiety.
Mycie i bezpieczeństwo
Amerykańska agencja FDA radzi myć owoce i warzywa pod bieżącą wodą, delikatnie pocierając: nie trzeba używać mydła ani płynów do mycia warzyw. Płucz je przed obieraniem, żeby noż nie przenosił brudu i bakterii na miąższ, a twarde owoce i warzywa, na przykład melony i ogórki, szoruj czystą szczotką. Na koniec osusz je czystą ściereczką lub papierowym ręcznikiem.
Kto powinien uważać
W kilku sytuacjach liczba i rodzaj warzyw wymagają rozmowy z lekarzem lub dietetykiem:
- Przewlekła choroba nerek. Nerki pomagają kontrolować poziom potasu we krwi, więc przy ich chorobie zawartość potasu w owocach i warzywach ma znaczenie. Ulotka brytyjskiego szpitala North Bristol NHS Trust dla pacjentów z chorobami nerek zaleca wybierać owoce i warzywa o mniejszej zawartości potasu, nadal w ilości około pięciu porcji dziennie. Nie ograniczaj ich na własną rękę, tylko ustal to z lekarzem lub dietetykiem.
- Leki przeciwzakrzepowe (warfaryna). Brytyjskie NHS pisze, że zdrowa dieta z dużą ilością owoców i warzyw jest ważna także przy tych lekach, ale nie wolno często zmieniać ilości zielonych warzyw. Produkty bogate w witaminę K, na przykład liściaste, mogą wpływać na działanie warfaryny; możesz je jeść, jeśli ich ilość jest stała, a dawkę dobiera poradnia. Więcej o liściastych warzywach znajdziesz w tekście o zielonych liściach i bezpieczeństwie.
- Cukrzyca i inne choroby przewlekłe. Piramida Instytutu Żywności i Żywienia skierowana jest do osób zdrowych, a przy chorobach takich jak cukrzyca, otyłość czy nadciśnienie modyfikacja zaleceń może być konieczna w porozumieniu z lekarzem i dietetykiem.
W razie niepokojących dolegliwości zgłoś się do lekarza rodzinnego, a w nagłych przypadkach dzwoń pod numer 112.
FAQ
Ile owoców i warzyw dziennie jeść, żeby wystarczyło?
Co najmniej 400 g, czyli około 5 porcji po 80 g, w tym więcej warzyw niż owoców. To minimum, a nie górna granica.
Czy 5 porcji to 5 owoców i 5 warzyw?
Nie. NHS wyjaśnia, że chodzi o 5 porcji łącznie. W badaniu Wang i współpracowników najniższe ryzyko zgonu wiązano z 2 porcjami owoców i 3 warzyw.
Czy sok liczy się jako porcja?
Tak, ale najwyżej jako jedna, bez względu na to, ile wypijesz, i do 150 ml dziennie. Lepsze są całe owoce i warzywa.
Czy ziemniaki liczą się do porcji warzyw?
Według NHS nie, bo zastępują w posiłku chleb, ryż czy makaron. Liczą się za to bataty, pasternak, brukiew i rzepa.
Czy mrożonki i konserwy są równie dobre?
Mrożone owoce i warzywa liczą się tak samo jak świeże. Konserwowe też, jeśli są w wodzie lub naturalnym soku, bez dodatku soli i cukru.
Czy trzeba jeść więcej niż 5 porcji?
Zalecenia podają minimum 400 g, a polskie materiały dodają, że więcej jest lepiej. Badanie Wang i in. z 2021 roku nie wykazało jednak dodatkowego spadku ryzyka zgonu powyżej około 5 porcji dziennie, ale metaanaliza opisana w tekście Najzdrowsze owoce: 12 propozycji i co je wyróżnia wskazywała spadek ryzyka aż do ok. 800 g dziennie, więc 5 porcji to minimum, a nie granica.


