
Czym są drobnoustroje: bakterie, wirusy, grzyby i pasożyty
Według MedlinePlus drobnoustroje to mikroorganizmy widoczne tylko pod mikroskopem, które występują w powietrzu, glebie i wodzie oraz na skórze i w ciele. Wiele z nich żyje w organizmie bez szkody, a niektóre pomagają zachować zdrowie. Główne ich rodzaje to bakterie, wirusy, grzyby i pasożyty. Najczęściej mylone są dwa pierwsze: bakterie i wirusy.
Budowa i sposób działania
MedlinePlus opisuje bakterie jako maleńkie organizmy, czyli istoty żywe, złożone tylko z jednej komórki. Pod mikroskopem wyglądają jak kulki, pałeczki lub spirale. Mogą szybko namnażać się w organizmie, a część z nich wydziela toksyny uszkadzające komórki. Wirusy są według tego samego źródła bardzo małymi drobnoustrojami zbudowanymi z materiału genetycznego (DNA lub RNA) w białkowej otoczce. Tylko niewielka ich część zakaża ludzi, a zakażone komórki mogą wywołać chorobę.
Przykład redakcji zbudowany z zacytowanych opisów MedlinePlus i NHS:
Przesuń tabelę, aby zobaczyć wszystkie kolumny →
| Cecha | Bakterie | Wirusy |
|---|---|---|
| Budowa | organizm jednokomórkowy | materiał genetyczny (DNA lub RNA) w białkowej otoczce |
| Zakażenie | mogą namnażać się w organizmie, część wydziela toksyny | zakażają komórki, co może wywołać chorobę |
| Przykłady chorób | zakażenia wywołane m.in. przez paciorkowce, gronkowce i pałeczkę okrężnicy | przeziębienie, grypa, COVID-19 |
| Antybiotyki | stosuje się je w zakażeniach bakteryjnych, gdy lekarz uzna je za potrzebne | nie działają na zakażenia wirusowe |
| Szczepionki | istnieją szczepionki chroniące przed niektórymi zakażeniami bakteryjnymi | szczepionki mogą chronić przed wieloma chorobami wirusowymi |
Przykłady chorób wirusowych i bakteryjnych
MedlinePlus wymienia wśród chorób wywoływanych przez wirusy przeziębienie, grypę, COVID-19 i HIV. Do bakterii wywołujących zakażenia zalicza między innymi paciorkowce, gronkowce i pałeczkę okrężnicy. Ta sama choroba może mieć różne przyczyny. Zapalenie płuc mogą wywołać zakażenia bakteryjne, wirusowe i grzybicze, przy czym według MedlinePlus najczęstszą przyczyną są bakterie. Przykłady zakażeń bakteryjnych i sygnały alarmowe opisuje tekst Zakażenia bakteryjne: przykłady i kiedy do lekarza.
Dlaczego nie odróżnisz ich na oko
Skoro to samo zapalenie płuc może mieć różne źródła, sam kaszel, gorączka czy złe samopoczucie nie wskazują, z jakim drobnoustrojem masz do czynienia. Według MedlinePlus lekarz zbiera wywiad, bada pacjenta i może zlecić badania, na przykład RTG klatki piersiowej, badania krwi albo badanie plwociny. Leczenie zależy od rodzaju zapalenia, od drobnoustroju i od ciężkości choroby. Dlatego nie próbuj samodzielnie rozstrzygać, czy infekcja jest wirusowa, czy bakteryjna. To zadanie lekarza.
Antybiotyki nie działają na wirusy
NHS pisze wprost, że antybiotyki nie działają w zakażeniach wirusowych, takich jak przeziębienie i grypa, ani w większości kaszlu. Według NHS wiele łagodnych zakażeń bakteryjnych mija samo bez antybiotyków, a MedlinePlus podkreśla, że gdy leczenie jest potrzebne, to właśnie antybiotykami. Decyzję o antybiotyku podejmuje lekarz. NHS przypomina, że antybiotyki trzeba przyjmować tylko wtedy, gdy zostały przepisane właśnie tobie, i nigdy nie „pożyczać” ich od bliskich.
Oporność na antybiotyki
Zbędne stosowanie antybiotyków ma konsekwencje. NHS ostrzega, że przyjmowanie ich bez potrzeby może sprawić, że w przyszłości nie zadziałają. Według WHO oporność na leki przeciwdrobnoustrojowe występuje wtedy, gdy bakterie, wirusy, grzyby i pasożyty przestają reagować na te leki, a nadużywanie i niewłaściwe stosowanie napędza rozwój i rozprzestrzenianie się opornych drobnoustrojów. WHO podaje, że w 2023 roku około jedno na sześć potwierdzonych laboratoryjnie zakażeń bakteryjnych na świecie było oporne na antybiotyki.
Dobre bakterie i mikrobiom
Nie każda bakteria jest wrogiem. MedlinePlus podaje, że większość rodzajów bakterii nie powoduje choroby, a niektóre są pomocne. „Dobre” bakterie w układzie pokarmowym wspierają trawienie oraz wchłanianie witamin i składników mineralnych. O wpływie diety na mikrobiom przeczytasz w artykule o diecie zachodniej, jelitach i metabolizmie.
Profilaktyka: co chroni przed wirusami i bakteriami
Szczepienia
MedlinePlus pisze, że szczepionki mogą pomóc zapobiegać wielu chorobom wirusowym, a także niektórym zakażeniom bakteryjnym. W przypadku zapalenia płuc mogą chronić przed tym wywołanym przez pneumokoki lub wirus grypy. Które szczepienia są zalecane w twoim przypadku, ustal z lekarzem rodzinnym.
Mycie rąk i higiena kaszlu
MedlinePlus zaleca mycie rąk dokładnie i często, z szorowaniem przez co najmniej 20 sekund, oraz zasłanianie ust i nosa chusteczką lub wewnętrzną stroną łokcia przy kaszlu i kichaniu. NHS wskazuje, że 20 sekund to mniej więcej czas dwukrotnego odśpiewania piosenki urodzinowej. Ręce warto myć między innymi przed jedzeniem i przygotowywaniem posiłków, po wyjściu z toalety oraz po wydmuchaniu nosa, kaszlu lub kichnięciu.
Wietrzenie i spotkania na zewnątrz
Zalecenia NHS dotyczące COVID-19 obejmują otwieranie okien i drzwi podczas spotkań w pomieszczeniu albo spotkania na zewnątrz.
Pozostanie w domu przy objawach
NHS radzi, żeby przy wysokiej temperaturze lub złym samopoczuciu, które uniemożliwia zwykłe zajęcia, zostać w domu i unikać kontaktu z innymi, aż poczujesz się lepiej. Od jakiej wartości mówi się o wysokiej temperaturze, wyjaśnia tekst Normalna temperatura ciała: zakres i kiedy to gorączka. Według NHS grypa jest bardzo zakaźna, a większe ryzyko zarażenia innych występuje w pierwszych 5 dniach po zakażeniu.
Styl życia
Czynniki zwiększające ryzyko zapalenia płuc to według MedlinePlus między innymi palenie tytoniu, nadużywanie alkoholu i niedożywienie. Ten sam serwis wskazuje, że częste mycie rąk, niepalenie i zdrowy styl życia mogą pomóc w profilaktyce zapalenia płuc. Jeśli palisz i chcesz to zmienić, pomoże przewodnik po sposobach na głód nikotynowy. Dodatki w rodzaju czosnku mogą urozmaicić dietę, ale nie zastępują szczepień, higieny ani wizyty u lekarza.
Kiedy do lekarza
Według NHS przy objawach grypy warto pilnie skontaktować się z lekarzem rodzinnym lub nocną i świąteczną opieką zdrowotną, gdy:
- martwisz się o objawy niemowlęcia lub dziecka,
- masz 65 lat lub więcej, jesteś w ciąży albo niedawno po porodzie,
- masz przewlekłą chorobę, na przykład cukrzycę albo chorobę serca, płuc, wątroby, nerek lub układu nerwowego,
- masz osłabioną odporność,
- czujesz się bardzo źle lub masz duszność,
- objawy nie mijają po 7 dniach.
W nagłych sytuacjach, takich jak nagły ból w klatce piersiowej, ciężka duszność (łapanie powietrza, trudność w wypowiedzeniu słów) albo odkrztuszanie krwi, według NHS potrzebna jest pilna pomoc medyczna. W Polsce dzwoń wtedy pod numer 112.
Najczęstsze pytania (FAQ)
Czy antybiotyk pomoże na przeziębienie?
Nie. Według NHS antybiotyki nie działają w zakażeniach wirusowych, takich jak przeziębienie i grypa, ani w większości kaszlu.
Jak odróżnić infekcję wirusową od bakteryjnej?
Samodzielnie się nie da, bo objawy bywają podobne, a to samo zapalenie płuc mogą wywołać bakterie, wirusy lub grzyby. Rozpoznanie opiera się na wywiadzie, badaniu i ewentualnych testach zleconych przez lekarza.
Czy wszystkie bakterie są szkodliwe?
Nie. MedlinePlus podaje, że większość rodzajów bakterii nie powoduje choroby, a niektóre są pomocne, na przykład wspierają trawienie.
Jak długo myć ręce?
MedlinePlus zaleca szorowanie przez co najmniej 20 sekund.
Czy szczepionki działają na wirusy i bakterie?
Szczepionki mogą pomóc zapobiegać wielu chorobom wirusowym i niektórym zakażeniom bakteryjnym. Wybór szczepień warto omówić z lekarzem.
Co to jest oporność na antybiotyki?
To sytuacja, w której bakterie przestają reagować na leki. WHO wiąże ją z nadużywaniem i niewłaściwym stosowaniem tych leków.


