
Które aminokwasy są egzogenne
Aminokwasy egzogenne, zwane też niezbędnymi, to te, których organizm człowieka nie potrafi wytworzyć we własnych tkankach, więc muszą pochodzić z jedzenia. Raport WHO, FAO i Uniwersytetu Narodów Zjednoczonych z 2007 roku wymienia dziewięć takich aminokwasów: histydynę, izoleucynę, leucynę, lizynę, metioninę, fenyloalaninę, treoninę, tryptofan i walinę. Ten sam raport podaje średnie zapotrzebowanie dorosłych, zastrzegając, że co do niektórych wartości pozostaje pewna niepewność.
Przesuń tabelę, aby zobaczyć wszystkie kolumny →
| Aminokwas egzogenny | mg na kg masy ciała na dobę | mg na 1 g białka (wzorzec) |
|---|---|---|
| Histydyna | 10 | 15 |
| Izoleucyna | 20 | 30 |
| Leucyna | 39 | 59 |
| Lizyna | 30 | 45 |
| Metionina z cysteiną (sama metionina) | 15 (10) | 22 (16) |
| Fenyloalanina z tyrozyną | 25 | 38 |
| Treonina | 15 | 23 |
| Tryptofan | 4 | 6 |
| Walina | 26 | 39 |
Tabela: średnie zapotrzebowanie dorosłych według raportu WHO, FAO i UNU z 2007 roku. Wzorzec w ostatniej kolumnie to zapotrzebowanie na aminokwas podzielone przez zapotrzebowanie na białko ogółem. Raport podaje też, że bezpieczny poziom spożycia jest o 24% wyższy od średniego.
Przykład redakcji: osoba o masie 70 kg ma średnie zapotrzebowanie na lizynę 30 mg × 70 = 2100 mg (2,1 g), a na leucynę 39 mg × 70 = 2730 mg (2,7 g) na dobę. Ile białka potrzeba na dobę i które produkty mają go najwięcej, opisuje tekst o produktach bogatych w białko, więc tutaj liczy się skład aminokwasowy, a nie ilość białka.
Białko pełnowartościowe i aminokwas ograniczający
Jakość białka ocenia się, porównując zawartość każdego aminokwasu egzogennego z wzorcem albo zapotrzebowaniem. Raport FAO z 2013 roku opisuje wynik jako stosunek aminokwasu występującego względnie najrzadziej, czyli tak zwanego pierwszego aminokwasu ograniczającego, do jego ilości w białku odniesienia. Potocznie białko, w którym nic wyraźnie nie brakuje, nazywa się pełnowartościowym, a to, w którym jakiegoś aminokwasu jest względnie mało, niepełnowartościowym.
Raport WHO z 2007 roku zauważa, że w praktyce białka w diecie mogą być ograniczane przez lizynę (większość białek zbóż), aminokwasy siarkowe (białka roślin strączkowych), a w niektórych zbożach także tryptofan lub treoninę. Lizyna występuje w zbożach na poziomie od 57% do 86% wartości zapotrzebowania, a stężenie aminokwasów siarkowych, czyli metioniny i cysteiny, jest w białkach roślin strączkowych niewielkie, choć w białkach zbóż i zwierząt jest ich podobnie dużo. Mieszanki białek zbóż z niewielką ilością nasion roślin strączkowych, nasion oleistych albo białek zwierzęcych raczej nie są ograniczone przez skład aminokwasowy.
Akademia Żywienia i Dietetyki w stanowisku z 2016 roku uznaje pojęcia „pełnowartościowe” i „niepełnowartościowe” w odniesieniu do białek roślinnych za mylące. Dlatego lepiej patrzeć na konkretne liczby.
10 produktów z aminokwasami egzogennymi
Poniższa tabela zbiera dane z bazy USDA FoodData Central dla dziesięciu produktów, po trzy aminokwasy egzogenne na 100 g. Numer w drugiej kolumnie to identyfikator pozycji w bazie, więc możesz sprawdzić go samodzielnie. Wartości dotyczą produktu w stanie podanym w pierwszej kolumnie, czyli surowego albo suchego.
Przesuń tabelę, aby zobaczyć wszystkie kolumny →
| Produkt (stan w bazie) | Nr FDC | Białko, g | Leucyna, g | Lizyna, g | Metionina, g |
|---|---|---|---|---|---|
| Jajko kurze, całe, surowe | 171287 | 12,6 | 1,09 | 0,912 | 0,380 |
| Pierś z kurczaka bez skóry, surowa | 171077 | 22,5 | 1,86 | 2,16 | 0,585 |
| Łosoś atlantycki z hodowli, surowy | 175167 | 20,4 | 1,62 | 1,87 | 0,626 |
| Serek wiejski, 1% tłuszczu | 173417 | 12,4 | 1,27 | 1,00 | 0,373 |
| Tofu twarde (extra firm, z nigari) | 174290 | 9,98 | 0,804 | 0,510 | 0,122 |
| Soczewica, nasiona suche | 172420 | 24,6 | 1,79 | 1,72 | 0,210 |
| Ciecierzyca, nasiona suche | 173756 | 20,5 | 1,46 | 1,38 | 0,270 |
| Komosa ryżowa, sucha | 168874 | 14,1 | 0,840 | 0,766 | 0,309 |
| Pestki dyni, łuskane, suszone | 170556 | 30,2 | 2,42 | 1,24 | 0,603 |
| Kasza gryczana palona, sucha | 170685 | 11,7 | 0,736 | 0,595 | 0,153 |
Tabela: zawartość w 100 g produktu według USDA FoodData Central. Dobór dziesięciu produktów to przykład redakcji.
Same gramy aminokwasów zależą od tego, ile białka zawiera produkt. Żeby porównać jakość białka, a nie jego ilość, w kolejnej tabeli ten sam skład przeliczono na 1 g białka i zestawiono z wzorcem WHO z pierwszej tabeli.
Przesuń tabelę, aby zobaczyć wszystkie kolumny →
| Produkt | Leucyna, mg na 1 g białka | Lizyna, mg na 1 g białka | Metionina, mg na 1 g białka |
|---|---|---|---|
| Wzorzec WHO dla dorosłych | 59 | 45 | 16 |
| Jajko | 87 | 72 | 30 |
| Pierś z kurczaka | 83 | 96 | 26 |
| Łosoś | 79 | 92 | 31 |
| Serek wiejski | 102 | 81 | 30 |
| Tofu | 81 | 51 | 12 |
| Soczewica | 73 | 70 | 9 |
| Ciecierzyca | 71 | 67 | 13 |
| Komosa ryżowa | 60 | 54 | 22 |
| Pestki dyni | 80 | 41 | 20 |
| Kasza gryczana | 63 | 51 | 13 |
Tabela: obliczenie redakcji na podstawie danych z poprzedniej tabeli. W kolumnie metioniny podano samą metioninę (bez cysteiny), więc porównuje się ją ze wzorcem 16 mg na 1 g białka, a nie z 22 mg dla metioniny z cysteiną. Wartości surowe, bez uwzględnienia strawności, więc to orientacyjne porównanie, a nie ocena przydatności produktu.
Co z niej wynika:
- Produkty zwierzęce (jajko, kurczak, łosoś, serek wiejski) mają we wszystkich trzech aminokwasach więcej niż wzorzec WHO. Rybom w diecie poświęcony jest osobny tekst: ryby w diecie i najnowsze badania.
- Soczewica i ciecierzyca mają dużo lizyny, ale metioniny 9 i 13 mg na 1 g białka, czyli mniej niż wzorzec 16 mg. Zgadza się to z opisem WHO, według którego aminokwasy siarkowe są w roślinach strączkowych na granicy. Tabela pokazuje samą metioninę bez cysteiny, a wzorzec WHO dla obu aminokwasów siarkowych razem to 22 mg na 1 g białka, więc to przybliżenie.
- Pestki dyni są bogate w leucynę, ale lizyny mają 41 mg na 1 g białka, czyli mniej niż wzorzec 45 mg.
- Tofu, komosa ryżowa i kasza gryczana mają lizyny więcej niż wzorzec (51, 54 i 51 mg na 1 g białka), ale metioniny kasza gryczana (13 mg) i tofu (12 mg) mają mniej niż wzorzec 16 mg.
Zawartość białka w 100 g zależy od stanu produktu. USDA podaje dla ugotowanej soczewicy bez soli 9,02 g białka w 100 g, a dla suchej 24,6 g, przy czym przeliczenie na 1 g białka daje dla leucyny w obu pozycjach 73 mg, ale w bazie wartości aminokwasów dla suchej soczewicy są wyliczone na podstawie innej postaci produktu, a nie zmierzone osobno. Przy porównywaniu produktów sprawdzaj więc, czy dotyczą tego samego stanu.
Jak łączyć białka roślinne w ciągu dnia
Z tabeli wynika, że żaden produkt roślinny nie jest dobry pod każdym względem, ale braki jednych równoważą nadwyżki drugich. Akademia Żywienia i Dietetyki pisze, że białko z różnych produktów roślinnych, jedzone w ciągu dnia, dostarcza wszystkich niezbędnych aminokwasów, gdy pokryte jest zapotrzebowanie na energię. Nie trzeba więc łączyć ich w jednym posiłku.
Wskazówka z opisów WHO dotyczy zestawiania zbóż z roślinami strączkowymi, bo dopełniają się lizyną i aminokwasami siarkowymi. W praktyce to na przykład kasza do zupy z soczewicy albo pieczywo z pastą z ciecierzycy, jedzone jednego dnia. Szerzej o bilansowaniu jadłospisu bez mięsa pisze tekst o diecie wegetariańskiej. Pełen obraz diety dopełniają też owoce i warzywa, o których mówi tekst Najzdrowsze owoce: 12 propozycji i co je wyróżnia.
PDCAAS i DIAAS: jak ocenia się jakość białka
Dawniej jakość białka oceniano wskaźnikiem PDCAAS: wynik pierwszego aminokwasu ograniczającego mnożono przez strawność białka. Raport FAO z 2013 roku zaleca zastąpić go wskaźnikiem DIAAS, który opiera się na strawności poszczególnych aminokwasów mierzonej w końcowym odcinku jelita cienkiego. Wynik DIAAS powyżej 100 oznacza, że dane białko może uzupełniać białko gorszej jakości. Porównanie mg na 1 g białka z poprzedniej sekcji nie uwzględnia strawności, więc jest tylko przybliżeniem.
Suplementy aminokwasów
Aminokwasy rozgałęzione (BCAA) to leucyna, izoleucyna i walina, czyli trzy z dziewięciu aminokwasów egzogennych. Według przeglądu z 2021 roku BCAA to jedne z najpopularniejszych suplementów sportowych, a ich skuteczność jest od lat przedmiotem sporów. Przegląd z 2018 roku dodaje, że nie ma zgody co do ich skuteczności leczniczej. To informacje o stanie badań, a nie zalecenie. O ewentualnym suplemencie rozmawia się z lekarzem lub dietetykiem. Szerzej o badaniach i ryzyku pisze tekst Suplementy aminokwasów: korzyści i ryzyko.
Kto powinien uważać
- Fenyloketonuria. To dziedziczne zaburzenie, w którym we krwi gromadzi się fenyloalanina. MedlinePlus (amerykańska biblioteka medyczna) wyjaśnia, że fenyloalanina występuje we wszystkich białkach, więc dieta w tej chorobie wyklucza mięso, nabiał, orzechy, tofu i inne produkty bogate w białko. Ilość bezpieczną ustala się indywidualnie z lekarzem. Produkty z tabeli nie są odpowiednie bez takiej konsultacji.
- Choroby nerek. Według amerykańskiego NIDDK niektóre osoby z przewlekłą chorobą nerek mogą potrzebować umiarkowanej ilości białka, żeby produkty przemiany nie gromadziły się we krwi, a właściwą ilość i źródła białka ustala się z dietetykiem lub lekarzem. Nie zwiększaj ani nie ograniczaj więc ilości białka na własną rękę, bo według NIDDK zbyt mało białka może prowadzić do niedożywienia.
- Inne choroby przewlekłe, ciąża, leki. Zmianę ilości białka lub suplementy aminokwasów omów z lekarzem rodzinnym lub dietetykiem.
Najczęstsze pytania (FAQ)
Czy białko roślinne jest gorsze od zwierzęcego?
Różnią się profilem aminokwasów, co widać w drugiej tabeli: rośliny strączkowe mają mniej metioniny, zboża mniej lizyny. Akademia Żywienia i Dietetyki uznaje jednak podział na pełnowartościowe i niepełnowartościowe za mylący w odniesieniu do białek roślinnych, a różnorodne produkty roślinne w ciągu dnia dostarczają wszystkich niezbędnych aminokwasów.
Czy białka roślinne trzeba łączyć w jednym posiłku?
Nie. Stanowisko Akademii Żywienia i Dietetyki mówi o różnych produktach roślinnych jedzonych w ciągu dnia, a nie w jednym daniu.
Czy BCAA to to samo co aminokwasy egzogenne?
Nie, to ich część. BCAA to walina, leucyna i izoleucyna, czyli trzy z dziewięciu aminokwasów egzogennych. Pozostałych sześciu, w tym lizyny i metioniny, ta nazwa nie obejmuje.
Czy ugotowanie zmienia ilość aminokwasów?
Zmienia ilość białka w 100 g produktu, bo zależy ona od stanu produktu, jak pokazuje przykład soczewicy: 24,6 g w suchej i 9,02 g w ugotowanej. W bazie USDA wartości aminokwasów w suchej soczewicy są wyliczone na podstawie innej postaci produktu, więc równe proporcje w obu pozycjach nie wynikają z osobnych pomiarów. Gotowanie i przetwarzanie może zmieniać ilość lizyny dostępnej dla organizmu, co zaznacza raport FAO. Wpływ obróbki na składniki warzyw opisuje tekst Warzywa surowe czy gotowane.


