Odżywianie, ruch, uroda i codzienna profilaktyka

Metoda na zdrowie Baza wiedzy
Menu

Zdrowa dieta

Produkty bogate w aminokwasy egzogenne: 10 źródeł w diecie

Poznaj produkty bogate w aminokwasy egzogenne: 9 niezbędnych aminokwasów, tabela 10 źródeł wg USDA i sposób łączenia białek roślinnych w ciągu całego dnia.

Miseczki z czerwoną soczewicą, ciecierzycą, kaszą gryczaną, komosą ryżową i pestkami dyni, obok kostka tofu, dwa jajka i twaróg na drewnianym stole
Obraz wygenerowany przez AI

Które aminokwasy są egzogenne

Aminokwasy egzogenne, zwane też niezbędnymi, to te, których organizm człowieka nie potrafi wytworzyć we własnych tkankach, więc muszą pochodzić z jedzenia. Raport WHO, FAO i Uniwersytetu Narodów Zjednoczonych z 2007 roku wymienia dziewięć takich aminokwasów: histydynę, izoleucynę, leucynę, lizynę, metioninę, fenyloalaninę, treoninę, tryptofan i walinę. Ten sam raport podaje średnie zapotrzebowanie dorosłych, zastrzegając, że co do niektórych wartości pozostaje pewna niepewność.

Przesuń tabelę, aby zobaczyć wszystkie kolumny →

Aminokwas egzogennymg na kg masy ciała na dobęmg na 1 g białka (wzorzec)
Histydyna1015
Izoleucyna2030
Leucyna3959
Lizyna3045
Metionina z cysteiną (sama metionina)15 (10)22 (16)
Fenyloalanina z tyrozyną2538
Treonina1523
Tryptofan46
Walina2639

Tabela: średnie zapotrzebowanie dorosłych według raportu WHO, FAO i UNU z 2007 roku. Wzorzec w ostatniej kolumnie to zapotrzebowanie na aminokwas podzielone przez zapotrzebowanie na białko ogółem. Raport podaje też, że bezpieczny poziom spożycia jest o 24% wyższy od średniego.

Przykład redakcji: osoba o masie 70 kg ma średnie zapotrzebowanie na lizynę 30 mg × 70 = 2100 mg (2,1 g), a na leucynę 39 mg × 70 = 2730 mg (2,7 g) na dobę. Ile białka potrzeba na dobę i które produkty mają go najwięcej, opisuje tekst o produktach bogatych w białko, więc tutaj liczy się skład aminokwasowy, a nie ilość białka.

Białko pełnowartościowe i aminokwas ograniczający

Jakość białka ocenia się, porównując zawartość każdego aminokwasu egzogennego z wzorcem albo zapotrzebowaniem. Raport FAO z 2013 roku opisuje wynik jako stosunek aminokwasu występującego względnie najrzadziej, czyli tak zwanego pierwszego aminokwasu ograniczającego, do jego ilości w białku odniesienia. Potocznie białko, w którym nic wyraźnie nie brakuje, nazywa się pełnowartościowym, a to, w którym jakiegoś aminokwasu jest względnie mało, niepełnowartościowym.

Raport WHO z 2007 roku zauważa, że w praktyce białka w diecie mogą być ograniczane przez lizynę (większość białek zbóż), aminokwasy siarkowe (białka roślin strączkowych), a w niektórych zbożach także tryptofan lub treoninę. Lizyna występuje w zbożach na poziomie od 57% do 86% wartości zapotrzebowania, a stężenie aminokwasów siarkowych, czyli metioniny i cysteiny, jest w białkach roślin strączkowych niewielkie, choć w białkach zbóż i zwierząt jest ich podobnie dużo. Mieszanki białek zbóż z niewielką ilością nasion roślin strączkowych, nasion oleistych albo białek zwierzęcych raczej nie są ograniczone przez skład aminokwasowy.

Akademia Żywienia i Dietetyki w stanowisku z 2016 roku uznaje pojęcia „pełnowartościowe” i „niepełnowartościowe” w odniesieniu do białek roślinnych za mylące. Dlatego lepiej patrzeć na konkretne liczby.

10 produktów z aminokwasami egzogennymi

Poniższa tabela zbiera dane z bazy USDA FoodData Central dla dziesięciu produktów, po trzy aminokwasy egzogenne na 100 g. Numer w drugiej kolumnie to identyfikator pozycji w bazie, więc możesz sprawdzić go samodzielnie. Wartości dotyczą produktu w stanie podanym w pierwszej kolumnie, czyli surowego albo suchego.

Przesuń tabelę, aby zobaczyć wszystkie kolumny →

Produkt (stan w bazie)Nr FDCBiałko, gLeucyna, gLizyna, gMetionina, g
Jajko kurze, całe, surowe17128712,61,090,9120,380
Pierś z kurczaka bez skóry, surowa17107722,51,862,160,585
Łosoś atlantycki z hodowli, surowy17516720,41,621,870,626
Serek wiejski, 1% tłuszczu17341712,41,271,000,373
Tofu twarde (extra firm, z nigari)1742909,980,8040,5100,122
Soczewica, nasiona suche17242024,61,791,720,210
Ciecierzyca, nasiona suche17375620,51,461,380,270
Komosa ryżowa, sucha16887414,10,8400,7660,309
Pestki dyni, łuskane, suszone17055630,22,421,240,603
Kasza gryczana palona, sucha17068511,70,7360,5950,153

Tabela: zawartość w 100 g produktu według USDA FoodData Central. Dobór dziesięciu produktów to przykład redakcji.

Same gramy aminokwasów zależą od tego, ile białka zawiera produkt. Żeby porównać jakość białka, a nie jego ilość, w kolejnej tabeli ten sam skład przeliczono na 1 g białka i zestawiono z wzorcem WHO z pierwszej tabeli.

Przesuń tabelę, aby zobaczyć wszystkie kolumny →

ProduktLeucyna, mg na 1 g białkaLizyna, mg na 1 g białkaMetionina, mg na 1 g białka
Wzorzec WHO dla dorosłych594516
Jajko877230
Pierś z kurczaka839626
Łosoś799231
Serek wiejski1028130
Tofu815112
Soczewica73709
Ciecierzyca716713
Komosa ryżowa605422
Pestki dyni804120
Kasza gryczana635113

Tabela: obliczenie redakcji na podstawie danych z poprzedniej tabeli. W kolumnie metioniny podano samą metioninę (bez cysteiny), więc porównuje się ją ze wzorcem 16 mg na 1 g białka, a nie z 22 mg dla metioniny z cysteiną. Wartości surowe, bez uwzględnienia strawności, więc to orientacyjne porównanie, a nie ocena przydatności produktu.

Co z niej wynika:

  • Produkty zwierzęce (jajko, kurczak, łosoś, serek wiejski) mają we wszystkich trzech aminokwasach więcej niż wzorzec WHO. Rybom w diecie poświęcony jest osobny tekst: ryby w diecie i najnowsze badania.
  • Soczewica i ciecierzyca mają dużo lizyny, ale metioniny 9 i 13 mg na 1 g białka, czyli mniej niż wzorzec 16 mg. Zgadza się to z opisem WHO, według którego aminokwasy siarkowe są w roślinach strączkowych na granicy. Tabela pokazuje samą metioninę bez cysteiny, a wzorzec WHO dla obu aminokwasów siarkowych razem to 22 mg na 1 g białka, więc to przybliżenie.
  • Pestki dyni są bogate w leucynę, ale lizyny mają 41 mg na 1 g białka, czyli mniej niż wzorzec 45 mg.
  • Tofu, komosa ryżowa i kasza gryczana mają lizyny więcej niż wzorzec (51, 54 i 51 mg na 1 g białka), ale metioniny kasza gryczana (13 mg) i tofu (12 mg) mają mniej niż wzorzec 16 mg.

Zawartość białka w 100 g zależy od stanu produktu. USDA podaje dla ugotowanej soczewicy bez soli 9,02 g białka w 100 g, a dla suchej 24,6 g, przy czym przeliczenie na 1 g białka daje dla leucyny w obu pozycjach 73 mg, ale w bazie wartości aminokwasów dla suchej soczewicy są wyliczone na podstawie innej postaci produktu, a nie zmierzone osobno. Przy porównywaniu produktów sprawdzaj więc, czy dotyczą tego samego stanu.

Jak łączyć białka roślinne w ciągu dnia

Z tabeli wynika, że żaden produkt roślinny nie jest dobry pod każdym względem, ale braki jednych równoważą nadwyżki drugich. Akademia Żywienia i Dietetyki pisze, że białko z różnych produktów roślinnych, jedzone w ciągu dnia, dostarcza wszystkich niezbędnych aminokwasów, gdy pokryte jest zapotrzebowanie na energię. Nie trzeba więc łączyć ich w jednym posiłku.

Wskazówka z opisów WHO dotyczy zestawiania zbóż z roślinami strączkowymi, bo dopełniają się lizyną i aminokwasami siarkowymi. W praktyce to na przykład kasza do zupy z soczewicy albo pieczywo z pastą z ciecierzycy, jedzone jednego dnia. Szerzej o bilansowaniu jadłospisu bez mięsa pisze tekst o diecie wegetariańskiej. Pełen obraz diety dopełniają też owoce i warzywa, o których mówi tekst Najzdrowsze owoce: 12 propozycji i co je wyróżnia.

PDCAAS i DIAAS: jak ocenia się jakość białka

Dawniej jakość białka oceniano wskaźnikiem PDCAAS: wynik pierwszego aminokwasu ograniczającego mnożono przez strawność białka. Raport FAO z 2013 roku zaleca zastąpić go wskaźnikiem DIAAS, który opiera się na strawności poszczególnych aminokwasów mierzonej w końcowym odcinku jelita cienkiego. Wynik DIAAS powyżej 100 oznacza, że dane białko może uzupełniać białko gorszej jakości. Porównanie mg na 1 g białka z poprzedniej sekcji nie uwzględnia strawności, więc jest tylko przybliżeniem.

Suplementy aminokwasów

Aminokwasy rozgałęzione (BCAA) to leucyna, izoleucyna i walina, czyli trzy z dziewięciu aminokwasów egzogennych. Według przeglądu z 2021 roku BCAA to jedne z najpopularniejszych suplementów sportowych, a ich skuteczność jest od lat przedmiotem sporów. Przegląd z 2018 roku dodaje, że nie ma zgody co do ich skuteczności leczniczej. To informacje o stanie badań, a nie zalecenie. O ewentualnym suplemencie rozmawia się z lekarzem lub dietetykiem. Szerzej o badaniach i ryzyku pisze tekst Suplementy aminokwasów: korzyści i ryzyko.

Kto powinien uważać

  • Fenyloketonuria. To dziedziczne zaburzenie, w którym we krwi gromadzi się fenyloalanina. MedlinePlus (amerykańska biblioteka medyczna) wyjaśnia, że fenyloalanina występuje we wszystkich białkach, więc dieta w tej chorobie wyklucza mięso, nabiał, orzechy, tofu i inne produkty bogate w białko. Ilość bezpieczną ustala się indywidualnie z lekarzem. Produkty z tabeli nie są odpowiednie bez takiej konsultacji.
  • Choroby nerek. Według amerykańskiego NIDDK niektóre osoby z przewlekłą chorobą nerek mogą potrzebować umiarkowanej ilości białka, żeby produkty przemiany nie gromadziły się we krwi, a właściwą ilość i źródła białka ustala się z dietetykiem lub lekarzem. Nie zwiększaj ani nie ograniczaj więc ilości białka na własną rękę, bo według NIDDK zbyt mało białka może prowadzić do niedożywienia.
  • Inne choroby przewlekłe, ciąża, leki. Zmianę ilości białka lub suplementy aminokwasów omów z lekarzem rodzinnym lub dietetykiem.

Najczęstsze pytania (FAQ)

Czy białko roślinne jest gorsze od zwierzęcego?

Różnią się profilem aminokwasów, co widać w drugiej tabeli: rośliny strączkowe mają mniej metioniny, zboża mniej lizyny. Akademia Żywienia i Dietetyki uznaje jednak podział na pełnowartościowe i niepełnowartościowe za mylący w odniesieniu do białek roślinnych, a różnorodne produkty roślinne w ciągu dnia dostarczają wszystkich niezbędnych aminokwasów.

Czy białka roślinne trzeba łączyć w jednym posiłku?

Nie. Stanowisko Akademii Żywienia i Dietetyki mówi o różnych produktach roślinnych jedzonych w ciągu dnia, a nie w jednym daniu.

Czy BCAA to to samo co aminokwasy egzogenne?

Nie, to ich część. BCAA to walina, leucyna i izoleucyna, czyli trzy z dziewięciu aminokwasów egzogennych. Pozostałych sześciu, w tym lizyny i metioniny, ta nazwa nie obejmuje.

Czy ugotowanie zmienia ilość aminokwasów?

Zmienia ilość białka w 100 g produktu, bo zależy ona od stanu produktu, jak pokazuje przykład soczewicy: 24,6 g w suchej i 9,02 g w ugotowanej. W bazie USDA wartości aminokwasów w suchej soczewicy są wyliczone na podstawie innej postaci produktu, więc równe proporcje w obu pozycjach nie wynikają z osobnych pomiarów. Gotowanie i przetwarzanie może zmieniać ilość lizyny dostępnej dla organizmu, co zaznacza raport FAO. Wpływ obróbki na składniki warzyw opisuje tekst Warzywa surowe czy gotowane.

← Więcej: Zdrowa dieta

Czytaj więcej