Odżywianie, ruch, uroda i codzienna profilaktyka

Metoda na zdrowie Baza wiedzy
Menu

Zdrowie psychiczne

Pomaganie innym: jak wpływa na twoje samopoczucie

Pomaganie innym a samopoczucie: co pokazują badania o wydawaniu pieniędzy na innych i wolontariacie, jakie mają ograniczenia i kiedy opieka zaczyna męczyć.

Młoda kobieta i starszy mężczyzna niosą razem torby z zakupami jesienną uliczką i rozmawiają z uśmiechem
Obraz wygenerowany przez AI

Wydawanie pieniędzy na innych: co pokazał eksperyment z 2008 roku

Znana praca Dunn i współpracowników z 2008 roku składała się z trzech części; liczby poniżej pochodzą z relacji Harvard Gazette o tej pracy. W ogólnokrajowej ankiecie zapytano 632 Amerykanów o dochody, wydatki na siebie i na innych oraz poczucie szczęścia. Wydatki na innych wiązały się z większym szczęściem, a wydatki na siebie nie miały wpływu.

W drugiej części śledzono 16 pracowników, którzy dostali premię z podziału zysku. Ci, którzy większą część premii wydali na innych, byli szczęśliwsi niż ci, którzy wydali ją na siebie, a sama kwota nie miała znaczenia: ludzie byli równie zadowoleni z 3000 i z 8000 dolarów. W trzeciej części studenci dostawali 5 lub 20 dolarów do wydania w ciągu dnia na siebie albo na kogoś innego. Szczęśliwsi wieczorem byli ci, którzy wydali pieniądze na innych, a wysokość kwoty nie miała znaczenia. Uczestnicy byli tu przydzielani losowo, więc ta część wskazuje na związek przyczynowy.

Replikacje i ograniczenia

Pierwsze badania miały małe grupy, dlatego w 2020 roku Aknin i współpracownicy powtórzyli je na większych próbach. W eksperymencie z 712 studentami zakup dla osoby w potrzebie dał większe chwilowe szczęście niż zakup dla siebie. W badaniu 1950 dorosłych, którzy wspominali własne wydatki, efektu nie znaleziono. W kolejnym, z 5199 uczestnikami, różnice były, ale małe. Autorzy ocenili, że wyniki wspierają hipotezę, lecz wielkość efektu zależy od metody badania.

Wcześniej, w 2013 roku, ankiety z 136 krajów wykazały, że wydawanie pieniędzy na innych wiąże się z większym szczęściem zarówno w biednych, jak i w bogatych krajach. Eksperyment z udziałem uczestników z Kanady i RPA pokazał też korzyść, gdy zakupy na cele dobroczynne nie dawały okazji do budowania więzi. Wniosek jest ostrożny: efekt występuje w wielu krajach, ale jego wielkość bywa niewielka i zależy od sposobu pomiaru.

Wolontariat a samopoczucie, zdrowie i długość życia

Przegląd systematyczny z 2013 roku (Jenkinson i in., 40 publikacji, m.in. 5 badań z losowym przydziałem, 4 bez losowania i 17 kohortowych) wykazał, że w badaniach kohortowych wolontariat wiązał się z mniejszą depresją, większą satysfakcją z życia i lepszym samopoczuciem, ale nie z lepszym zdrowiem fizycznym. Badania eksperymentalne tego nie potwierdziły. W metaanalizie pięciu badań kohortowych wolontariusze mieli niższe ryzyko zgonu (wskaźnik ryzyka 0,78). Autorzy zaznaczają, że mechanizmy przyczynowe pozostają niejasne.

Metaanaliza Okun i współpracowników z 2013 roku dotyczyła osób od 55. roku życia. Bez uwzględniania innych zmiennych wolontariat wiązał się ze spadkiem ryzyka zgonu o 47%, a po uwzględnieniu m.in. stanu zdrowia o 24%. Mniejszy wynik po korekcie przypomina, że część zależności mogą tłumaczyć inne czynniki, na przykład zdrowie. Badania mają charakter obserwacyjny, więc nie dowodzą, że wolontariat wydłuża życie.

Badanie z Detroit (Poulin i in. 2013, 846 osób, obserwacja przez 5 lat) pokazało, że u osób, które w ostatnim roku pomagały bliskim lub znajomym, stresujące wydarzenia nie wiązały się z wyższą śmiertelnością, a u pozostałych tak. To także zależność, nie dowód przyczyny.

Skąd może brać się ten efekt

Wyjaśnień jest kilka i żadne nie jest ostatecznie potwierdzone. Aknin i współpracownicy (badanie z 2013 roku) sugerują, że nagroda płynąca z pomagania może być głęboko zakorzeniona w ludzkiej naturze. W przytoczonych badaniach nie mierzono mechanizmów biologicznych, więc nie wynika z nich nic o konkretnych hormonach.

Znaczenie ma też sens. Autorzy przeglądu z 2013 roku zauważają, że wolontariat raczej nie przyniesie korzyści, jeśli dla uczestnika nie ma wewnętrznego znaczenia ani wartości. Więzi z innymi mogą pomagać, ale w eksperymencie Aknin i współpracowników z 2013 roku korzyść pojawiała się także bez okazji do ich budowania. Warto więc wybierać formy pomocy, które mają znaczenie dla ciebie.

Drugi biegun: gdy pomaganie męczy

Opieka nad bliskim to nie to samo co kilka godzin wolontariatu w miesiącu. Przegląd z 2022 roku z metaanalizą badań obserwacyjnych wśród rodzinnych opiekunów wykazał umiarkowany poziom zmęczenia współczuciem oraz umiarkowany poziom satysfakcji z opieki i uznał zmęczenie za potencjalne ryzyko dla opiekunów. Brytyjska służba zdrowia (NHS) opisuje przerwy w opiece jako sposób, by nie dopuścić do wyczerpania i przemęczenia. Ocena potrzeb opiekuna obejmuje to, jak opieka wpływa na zdrowie fizyczne i psychiczne, pracę, wolny czas i relacje.

Według opisu z 2019 roku program Ministerstwa Rodziny „Opieka wytchnieniowa” był adresowany do członków rodzin lub opiekunów osób z niepełnosprawnością i miał dawać im doraźną, czasową pomoc, a zgłaszały się do niego gminy i powiaty. Zasady mogły się od tego czasu zmienić, więc aktualne szczegóły sprawdź w urzędzie gminy lub powiatu.

Praktyczne formy pomagania

Poniższa lista to przykład redakcji, nie zalecenie wynikające z badań. Każdą z form da się zacząć od niewielkiej, powtarzalnej czynności, co pasuje do zasad opisanych w artykule o trwałych zmianach nawyków:

  • jednorazowa lub regularna darowizna na wybrany cel, w kwocie, która nie obciąża budżetu,
  • wolontariat o określonym wymiarze godzin, na przykład w lokalnej organizacji,
  • konkretna pomoc sąsiadowi, znajomemu lub komuś z rodziny, której zakres sam ustalasz,
  • uważna obecność przy rozmowie, bez telefonu w ręku (więcej w tekście o phubbingu).

Jeśli chcesz traktować pomaganie jak cel, zajrzyj do artykułu o spełnianiu marzeń, a gdy trudno wytrwać w postanowieniu, do tekstu o samokontroli.

Przesuń tabelę, aby zobaczyć wszystkie kolumny →

Forma pomaganiaCo pokazują badaniaOgraniczenia
Wydawanie pieniędzy na innychEksperymenty z losowym przydziałem: większe szczęście niż po wydatku na siebieW powtórzeniu z 2020 roku efekt był mały, a w jednym eksperymencie nie wystąpił
Formalny wolontariatBadania kohortowe: mniej depresji, lepsze samopoczucie, niższe ryzyko zgonuBadania eksperymentalne tego nie potwierdziły; mechanizm niejasny
Pomoc bliskim i znajomymBadanie z Detroit: pomoc osłabiała związek stresu ze śmiertelnościąJedno badanie obserwacyjne
Długotrwała opieka nad bliskimUmiarkowany poziom zmęczenia współczuciem u opiekunów rodzinnychWymaga przerw i wsparcia; to nie jest sposób na poprawę nastroju

Tabela to przykład redakcji zbudowany z opisanych wyżej badań.

Kiedy poszukać pomocy

Przy opiece nad bliskim i przy każdym przeciążeniu zwróć uwagę na sygnały, które według Portalu Pacjenta wskazują na depresję: długotrwałe obniżenie nastroju, ograniczenie aktywności i zainteresowań, kłopoty ze snem, problemy z koncentracją, poczucie bezsilności i niezdolność do odczuwania przyjemności. Porozmawiaj wtedy z lekarzem pierwszego kontaktu, psychologiem lub psychiatrą; do psychiatry nie potrzeba skierowania. Pomaganie innym nie zastępuje leczenia ani konsultacji.

Bezpłatny kryzysowy telefon zaufania dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym, 116 123, według operatora linii (platforma 116sos.pl) działa codziennie przez całą dobę. W zagrożeniu życia dzwoń pod numer 112.

Najczęstsze pytania (FAQ)

Dlaczego warto pomagać innym?

Badania wiążą pomaganie z lepszym samopoczuciem, zwłaszcza przy wydawaniu pieniędzy na innych i w wolontariacie. Część wyników pochodzi z obserwacji, a efekty bywają małe, więc pomaganie jest jednym z możliwych sposobów dbania o nastrój, nie gwarancją poprawy.

Czy kwota wydana na innych ma znaczenie?

W eksperymencie z 2008 roku studenci wydawali 5 lub 20 dolarów, a wysokość kwoty nie miała znaczenia. Liczyło się to, na kogo wydano pieniądze. Jedno badanie nie ustala jednak właściwej kwoty.

Czy wolontariat poprawia zdrowie fizyczne?

Przegląd z 2013 roku nie wykazał związku z lepszym zdrowiem fizycznym w badaniach kohortowych i nie potwierdził korzyści w badaniach eksperymentalnych. Niższe ryzyko zgonu u wolontariuszy pojawiało się w badaniach obserwacyjnych, które nie dowodzą przyczyny.

Co zrobić, gdy pomaganie zaczyna męczyć?

Zaplanuj przerwy w opiece i poproś o pomoc. NHS opisuje odpoczynek od opieki jako sposób, by nie dopuścić do wyczerpania, a w Polsce o możliwościach opieki wytchnieniowej informują urzędy gmin i powiatów. Jeśli utrzymuje się obniżony nastrój lub bezsilność, skontaktuj się z lekarzem.

← Więcej: Zdrowie psychiczne

Czytaj więcej

Profilaktyka i dobre samopoczucie

Zdrowe nawyki: jak wprowadzić trwałe zmiany

Zdrowe nawyki: jak małe kroki powtarzane o stałej porze dają trwałe zmiany. Zalecenia WHO i NHS, tabela startowa i najczęstsze pułapki, które psują plan.