
Czym są heurystyki i błędy poznawcze
Heurystyka to uproszczona reguła, dzięki której szybko oceniasz sytuację bez analizowania wszystkiego od zera. W klasycznej pracy z 1974 roku Tversky i Kahneman opisali trzy takie reguły. Pierwsza, reprezentatywność, służy do oceny prawdopodobieństwa, że obiekt lub zdarzenie należy do jakiejś klasy. Druga, dostępność przykładów, pomaga ocenić częstość zjawiska lub wiarygodność jakiegoś rozwoju wydarzeń. Trzecia to dostosowanie od punktu zakotwiczenia, używane przy przewidywaniach liczbowych, gdy dostępna jest jakaś istotna wartość.
Według autorów takie skróty są bardzo ekonomiczne i zwykle skuteczne, ale prowadzą do systematycznych i przewidywalnych błędów. To rozróżnienie jest ważne: według opisu heurystyk błędy poznawcze wynikają z tego, jak działa szybkie ocenianie. Lepsze zrozumienie tych skrótów, jak sądzili autorzy, mogłoby poprawić osądy w sytuacjach niepewności.
Przykłady z opisem badań
Autorzy jednego z badań nad ograniczaniem błędów (Morewedge i współpracownicy, 2015) zdefiniowali kilka z nich w sposób, który dobrze porządkuje temat:
- Zakotwiczenie to przecenianie pierwszej informacji, która pojawiła się lub została rozważona, w późniejszym osądzie.
- Błąd potwierdzenia to zbieranie i interpretowanie dowodów w sposób potwierdzający sprawdzaną hipotezę, a nie ją podważający.
- Ślepa plama błędu to postrzeganie siebie jako mniej podatnego na błędy niż inni ludzie.
- Nadmierne poleganie na reprezentatywności to ocenianie prawdopodobieństwa na podstawie podobieństwa do typowego przypadku.
Poniższa tabela to przykład redakcji zbudowany z tych definicji i z opisu heurystyk Tversky’ego i Kahnemana; przykłady z życia są ilustracjami, a nie wynikami badań.
Przesuń tabelę, aby zobaczyć wszystkie kolumny →
| Błąd | Na czym polega | Przykład z życia |
|---|---|---|
| Zakotwiczenie | Pierwsza informacja nadmiernie waży w późniejszej ocenie | Pierwsza usłyszana kwota wyznacza punkt odniesienia dla kolejnych ofert |
| Dostępność | Częstość lub wiarygodność oceniasz po tym, jak łatwo przychodzą ci na myśl przykłady | Głośna historia z mediów sprawia, że zdarzenie wydaje się częstsze |
| Reprezentatywność | Prawdopodobieństwo oceniasz po podobieństwie do typowego przypadku | Ktoś pasuje do stereotypu, więc uznajesz, że na pewno należy do danej grupy |
| Błąd potwierdzenia | Szukasz dowodów zgodnych z hipotezą, a nie przeciwnych | Czytasz tylko opinie zgodne z tym, co już myślisz |
| Ślepa plama błędu | Widzisz błędy u innych, a u siebie mniej | Uważasz, że uprzedzenia dotyczą innych, ale nie ciebie |
Pokrewny wątek, czyli wybór mniejszej nagrody od razu zamiast większej później, opisuje tekst o natychmiastowej gratyfikacji. O tym, jak mózg reaguje, gdy rzeczywistość odbiega od oczekiwań, mówi tekst o efekcie zaskoczenia.
Szum w osądzie: wada, o której mówi się rzadziej
Mówiąc o błędach, zwykle myśli się o skłonnościach działających w jedną stronę. Kahneman w wywiadzie opisał inną wadę osądu. Odróżnił średnią błędu, czyli skłonność, od zmienności błędu, czyli szumu. Szum definiuje jako niechcianą zmienność osądów: gdy kilka osób ocenia ten sam przypadek, ich oceny nie powinny się rozjeżdżać, a często się rozjeżdżają.
Kahneman przyznał, że podejrzewa, iż w wielu sytuacjach szum jest znacznie poważniejszym źródłem niedokładności niż skłonność. Prowadząca wywiad przywołała opis badania w firmie ubezpieczeniowej: kierownictwo oczekiwało około 10 procent rozbieżności między ocenami, a wynik wyniósł około 55 procent. To źródło popularnonaukowe, oparte na wywiadzie, a metoda liczenia rozbieżności bywa w różnych opisach przedstawiana nieco inaczej, więc liczby traktuj orientacyjnie. Nie ma też podstaw, by twierdzić, że szum to jedyna lub największa wada ludzkiego osądu.
Kryzys replikacji: nie każdy efekt jest tak silny, jak sądzono
Część wyników z psychologii okazała się mniej trwała, niż sądzono. W projekcie z 2015 roku powtórzono 100 badań eksperymentalnych i korelacyjnych opublikowanych w trzech czasopismach psychologicznych (projekt dotyczył psychologii w ogóle, a nie wyłącznie błędów poznawczych). Efekty w powtórzeniach były o połowę mniejsze niż w oryginałach. Aż 97 procent oryginalnych badań miało istotne statystycznie wyniki, a wśród powtórzeń tylko 36 procent.
W innym projekcie, Many Labs (cytowana wersja przedruku), sprawdzono trzynaście klasycznych i współczesnych efektów w 36 niezależnych próbach, łącznie u 6344 uczestników. W zbiorczej analizie dziesięć efektów powtórzyło się konsekwentnie, jeden (wyobrażony kontakt zmniejszający uprzedzenia) dał słabe potwierdzenie, a dwa, torowanie flagą i torowanie walutą, się nie powtórzyły. Z tego wynika wniosek ostrożniejszy niż „błędy poznawcze nie istnieją”: opis każdego efektu trzeba oceniać osobno, a pojedynczy wynik z jednego badania nie wystarcza.
Błędy poznawcze w decyzjach medycznych
Przegląd systematyczny z 2016 roku objął 20 badań z udziałem łącznie 6810 lekarzy. Wszystkie wykazały, że przynajmniej jeden błąd poznawczy lub cecha osobowości wpływa na lekarzy. Nadmierna pewność siebie, niższa tolerancja ryzyka, zakotwiczenie oraz błędy informacji i dostępności wiązały się z niedokładnymi rozpoznaniami w 36,5 do 77 procent scenariuszy przypadków.
Są tu poważne zastrzeżenia: większość badań (60 procent) oceniono jako niskiej jakości, a tylko dwa sprawdzały wpływ błędów na wyniki leczenia pacjentów. Wniosek dla ciebie jest praktyczny, ale nie sensacyjny: lekarze też ulegają skrótom myślowym, więc przy ważnych decyzjach zdrowotnych warto zapytać lekarza o alternatywy (to wskazówka redakcji, a nie wynik badań), a nie rezygnować z jego porady.
Jak ograniczać błędy w decyzjach
Według autorów wspomnianego badania z 2015 roku wcześniejsze próby ograniczania błędów za pomocą szkoleń odnosiły niewielkie sukcesy. W dwóch eksperymentach uczestnicy raz zagrali w grę komputerową lub obejrzeli film instruktażowy o wybranych błędach. Obie formy dały średnie lub duże ograniczenie błędów od razu, a efekt utrzymał się co najmniej dwa miesiące później. Gry, które dawały spersonalizowaną informację zwrotną i ćwiczenie, wypadły lepiej niż filmy. Autorzy proponują łączyć szkolenie z lepszymi zachętami, sposobem przedstawiania informacji i delikatnymi podpowiedziami.
To wyniki eksperymentów z ocenianiem odpowiedzi na specjalnie przygotowane skale, a nie dowód, że te same efekty pojawią się w codziennych decyzjach. Poniższa lista to przykład redakcji wywiedziony z definicji, a nie sprawdzona metoda:
- Przed ważną decyzją rozważ co najmniej jedną alternatywę (wobec zakotwiczenia).
- Poszukaj też dowodów przeciwnych do twojego przekonania (wobec błędu potwierdzenia).
- Zapytaj kogoś o niezależną ocenę, zanim ujawnisz własną (wobec szumu i ślepej plamy).
Z decyzjami wiąże się także samokontrola, której dotyczy tekst o samokontroli i genach.
Kiedy do lekarza
Błędy poznawcze w sensie psychologicznym to normalna cecha myślenia, a nie objaw choroby. Co innego trudności z pamięcią czy koncentracją. Według brytyjskiej służby zdrowia (NHS) do wczesnych objawów demencji mogą należeć utrata pamięci i trudności z koncentracją, a demencja nie jest naturalną częścią starzenia się. Dlatego, jeśli martwisz się o pamięć lub inne objawy, porozmawiaj z lekarzem rodzinnym możliwie wcześnie. Co mówią badania o zmniejszaniu ryzyka demencji, opisuje tekst Jak zapobiegać demencji: ruch i aktywność umysłowa. Przy nagłym splątaniu, opadnięciu twarzy, osłabieniu ręki lub zaburzeniach mowy dzwoń pod numer 112.
Najczęstsze pytania (FAQ)
Czy błędy poznawcze to to samo co problemy z pamięcią?
Nie. Błędy poznawcze to systematyczne skłonności w ocenianiu i decydowaniu. Trudności z pamięcią lub koncentracją, które cię niepokoją, są sprawą do omówienia z lekarzem rodzinnym.
Czy da się całkowicie uniknąć błędów poznawczych?
Nie ma na to dowodów. Eksperymenty pokazały, że szkolenie może zmniejszyć część błędów, a autorzy zalecają łączyć je z innymi metodami, ale z wyników nie wynika, że błędy znikają.
Czy błędy poznawcze dotyczą też osób, które uważają się za racjonalne?
Tak, mogą dotyczyć. Ślepa plama błędu to właśnie przekonanie, że jest się mniej podatnym na błędy niż inni. Przegląd z 2016 roku wykazał z kolei, że błędom poznawczym ulegają nawet lekarze.
Czy badania nad błędami poznawczymi się nie powtórzyły?
Część efektów tak, część nie. W projekcie Many Labs dziesięć z trzynastu efektów powtórzyło się konsekwentnie, jeden słabo, a torowanie flagą i walutą nie.
Czy szum jest ważniejszy niż błędy poznawcze?
Kahneman w wywiadzie ocenił, że w wielu sytuacjach szum jest poważniejszym źródłem niedokładności niż skłonność, ale to jego przypuszczenie. Nie jest to ustalony fakt dla wszystkich sytuacji.


