
Zaskoczenie jako emocja
Zaskoczenie pojawia się, gdy rzeczywistość nie zgadza się z tym, czego się spodziewasz. Noordewier i Breugelmans w 2013 roku opisali trzy badania: jedno oparte na wspomnieniach nieoczekiwanych zdarzeń i dwa dotyczące mimiki zaskoczenia. Według autorów doświadczanie zaskoczenia i rozpoznawanie go u innych może być początkowo negatywne. Wcześniejsza literatura była w tej sprawie niejednoznaczna: opisywała zaskoczenie m.in. jako emocję pozytywną lub negatywną zależnie od tego, czy zdarzenie sprzyja celom.
Ograniczenie: to wnioski z badań wspomnień i oceny wyrazu twarzy, a nie pomiaru emocji w codziennych sytuacjach.
Błąd predykcji i uczenie się
W uproszczeniu mózg porównuje to, czego się spodziewa, z tym, co się dzieje. Gdy wynik różni się od przewidywania, powstaje tak zwany błąd predykcji. Przegląd z 2023 roku, poświęcony błędowi predykcji nagrody, opisuje, że od dziesięcioleci uznaje się go za rdzeń zmian w postrzeganiu podczas uczenia się, a nawet za siłę napędzającą postęp w nauce. Autorzy omawiają głównie rolę neuronów dopaminowych i powiązanych obwodów, a sam mechanizm korekty pod wpływem nieoczekiwanej informacji nazywają wciąż niejasnym.
Według autorów przeglądu opinie i decyzje łatwo się zmieniają pod wpływem nieoczekiwanej informacji. Przegląd nie dowodzi jednak, że każde zaskoczenie z codzienności poprawia naukę.
Zaskoczenie a pamięć
Hedwig von Restorff opisała w 1933 roku, że pamięć jest lepsza dla informacji wyizolowanych niż dla tych, które nie wyróżniają się z tła. To efekt von Restorff. Artykuł z 2020 roku przypomina oryginalne badanie i ocenia obecny stan wiedzy o tym zjawisku.
Efekt dotyczy elementu, który odstaje od otoczenia, na przykład jednego wyróżnionego słowa na liście (przykład redakcji). Nie wynika z tego, że wszystko, co zaskakuje, zapamiętasz lepiej.
Przyjemne niespodzianki a nastrój
Wilson i współpracownicy w 2005 roku opisali trzy badania eksperymentalne. Uczestnicy przeżywali miłe zdarzenie, na przykład nieoczekiwany prezent w postaci monety dolarowej przyczepionej do karteczki. Raz łatwo było zrozumieć tekst na karteczce, raz trudno, więc sytuacja była pewna albo niepewna. W warunkach niepewności dobry nastrój trwał dłużej. Autorzy tłumaczą to tak: wysiłek, by zrozumieć miłe zdarzenie, zmniejsza przyjemność, jaką ono daje.
Druga część wyniku dotyczy przewidywań. Osoby przewidujące własny nastrój w zdecydowanej większości wolały sytuację pewną i sądziły, że wtedy poczują się lepiej. Ludzie nie doceniają więc wartości niepewności po miłym zdarzeniu.
Ograniczenia: zdarzenia były drobne i krótkie, więc wyniku nie należy przenosić na poważne decyzje życiowe.
Adaptacja i różnorodność
Radość z pozytywnej zmiany z czasem słabnie. Sheldon i Lyubomirsky w 2012 roku sprawdzali model, według którego dwie rzeczy mogą ten spadek hamować: dalsze docenianie zmiany oraz różnorodność doświadczeń z nią związanych. Badanie trwało 3 miesiące, miało trzy pomiary i objęło 481 studentów. Autorzy ocenili, że wyniki dobrze potwierdzają model. Uczestnikami byli studenci, więc nie wiadomo, czy wynik dotyczy innych grup. Przyzwyczajanie się do nowych rzeczy omawia też tekst o natychmiastowej gratyfikacji.
Nowe wspólne aktywności w związku
Aron i współpracownicy w 2000 roku połączyli ankietę w gazecie, badanie z odwiedzaniem domów i trzy eksperymenty laboratoryjne. W ankietach pary opisujące wspólne „ekscytujące” zajęcia deklarowały większe zadowolenie ze związku, ale to zależność korelacyjna. We wszystkich trzech eksperymentach jakość związku rosła bardziej po 7-minutowym zadaniu nowym i pobudzającym niż po zwykłym. Grupa bez zadania wykazała, że efekt wynikał z samego zadania.
Ograniczenie: zadanie trwało krótko, więc nie wiadomo z niego, jak długo utrzyma się poprawa. Szerzej o rozmowie i naprawianiu relacji opisuje tekst Jak naprawić związek: co pomaga i kiedy iść na terapię par.
Niepewność i stres: gdy zaskoczenie nie cieszy
Nie każde zaskoczenie jest przyjemne. De Berker i współpracownicy w 2016 roku prosili uczestników o naukę zależności między obrazami a bodźcami w postaci wstrząsów elektrycznych. Subiektywny stres, szerokość źrenicy i przewodnictwo skóry śledziły zmiany niepewności, której nie dało się zmniejszyć nauką (nieusuwalnej niepewności co do tego, kiedy nastąpi wstrząs). Poziom kortyzolu w ślinie potwierdził, że sytuacja uruchamiała reakcję hormonalną.
Ograniczenie: to warunki laboratoryjne ze sztucznym zagrożeniem. Wynik pokazuje związek stresu z niepewnością, a nie tego, jak zareaguje konkretna osoba na nagłą zmianę w pracy czy w domu.
Przegląd: rodzaje zaskoczenia
Przykład redakcji zbudowany z opisanych wyżej badań:
Przesuń tabelę, aby zobaczyć wszystkie kolumny →
| Rodzaj zaskoczenia | Co pokazują badania | Ograniczenia |
|---|---|---|
| Zaskoczenie jako reakcja | Na początku może być odbierane jako lekko negatywne (2013) | Wspomnienia i oceny mimiki |
| Wyróżniająca się informacja | Pamięć lepsza dla elementów wyizolowanych (von Restorff) | Zjawisko z badań pamięci, nie z życia codziennego |
| Miła niespodzianka | Niepewność co do sensu przedłuża dobry nastrój (Wilson, 2005) | Drobne, krótkie zdarzenia w eksperymencie |
| Nowa wspólna aktywność | Wyższa ocena związku po 7 minutach (Aron, 2000) | Krótkie zadanie laboratoryjne |
| Nieprzewidywalne zagrożenie | Stres rośnie z niepewnością (de Berker, 2016) | Sztuczne bodźce w laboratorium |
Jak wykorzystać efekt zaskoczenia na co dzień
Przykład redakcji, propozycje bez obietnic skutku:
- Niespodzianka dla bliskich. Mała i miła, bez wyjaśniania wszystkiego z góry, co nawiązuje do badania Wilsona.
- Nowa trasa spaceru. Pomysł redakcji w duchu badania Sheldon i Lyubomirsky, którzy sprawdzali rolę różnorodności po pozytywnych zmianach w życiu, a nie spacery.
- Nowe zajęcie we dwoje. Zajęcie nowe dla ciebie i bliskiej osoby, w duchu badań Arona.
- Wyróżnienie jednej ważnej informacji. Przy nauce lub ustalaniu planu zaznacz jedną rzecz, która ma zostać w pamięci.
- Świeży start w małej skali. Pomysły na zmiany znajdziesz w tekście Kryzys wieku średniego: jak go rozpoznać i zacząć od nowa.
Same niespodzianki nie zbudują trwałych zmian. Nowość warto łączyć z powtarzalnymi działaniami opisanymi w tekście Zdrowe nawyki: jak wprowadzić trwałe zmiany.
Kiedy poszukać pomocy
Zaskoczenie i napięcie po nagłej zmianie mogą się zdarzyć każdemu. Skonsultuj się ze specjalistą, jeśli lęk utrzymuje się i utrudnia codzienne funkcjonowanie. Według NHS lęk uogólniony jest bardziej prawdopodobny, gdy odczuwasz niepokój przez większość czasu i wpływa on na twoje życie. NHS opisuje też objawy po zdarzeniu traumatycznym: natrętne, niepokojące myśli, koszmary senne, unikanie miejsc i osób przypominających zdarzenie, stałą czujność oraz kłopoty ze snem. Mogą się pojawić zaraz po zdarzeniu lub dopiero po miesiącach, a nawet latach.
Pomocy możesz szukać u lekarza pierwszego kontaktu, psychologa lub psychiatry. Numer 116 123 to bezpłatny kryzysowy telefon zaufania dla dorosłych, który według operatora linii (platforma 116sos.pl) działa codziennie przez całą dobę. W zagrożeniu życia dzwoń pod 112.
Najczęstsze pytania (FAQ)
Czy zaskoczenie jest pozytywną emocją?
Nie zawsze. W badaniu z 2013 roku wspomnienia i mimika wskazywały, że początkowo może być lekko negatywne. Wcześniejsza literatura opisywała je jako pozytywne lub negatywne zależnie od tego, czy zdarzenie sprzyja celom.
Czy niespodzianki lepiej zostają w pamięci?
Opisane badania dotyczą informacji wyróżniających się z tła (efekt von Restorff), a nie niespodzianek jako takich. Nie wynika z nich, że każda niespodzianka utrwala się lepiej.
Czy niespodzianka może przedłużyć dobry nastrój?
W eksperymentach z 2005 roku niepewność po miłym zdarzeniu przedłużała dobry nastrój. Były to jednak drobne zdarzenia w laboratorium, więc wyniku nie warto rozciągać na całe życie.
Czy nowe wspólne zajęcia poprawiają związek?
W trzech eksperymentach z 2000 roku ocena związku rosła po krótkim zadaniu nowym i pobudzającym. Nie wiadomo, jak długo to trwa, a zajęcia nie zastępują rozmowy ani terapii par.
Dlaczego nagłe zmiany stresują?
W badaniu z 2016 roku reakcje stresowe śledziły poziom niepewności. Jeśli lęk przed zmianami trwa i przeszkadza w życiu, porozmawiaj z lekarzem lub psychologiem.


