Odżywianie, ruch, uroda i codzienna profilaktyka

Metoda na zdrowie Baza wiedzy
Menu

Zdrowa dieta

Jajka a cholesterol: ile jajek jeść i kiedy uważać

Jajka a cholesterol: co mówią NCEZ i badania, ile jajek możesz jeść w tygodniu, jak je przygotować i kiedy przy wysokim cholesterolu zapytaj lekarza rodzinnego.

Dwa jajka na miękko w białych kieliszkach, jedno z odkrytym żółtkiem, obok chleb żytni, rzodkiewki i kawa
Obraz wygenerowany przez AI

Co jest w jajku: białko, cholesterol i witaminy

Jajko kurze to gęste źródło składników odżywczych, a jednocześnie jeden z bogatszych w cholesterol produktów w typowej diecie. Według tabel amerykańskiego USDA FoodData Central surowe całe jajko zawiera w 100 g tyle, ile pokazuje tabela.

Przesuń tabelę, aby zobaczyć wszystkie kolumny →

Składnik (surowe całe jajko, 100 g)Zawartość
Energia143 kcal
Białko12,6 g
Tłuszcz9,51 g
Cholesterol372 mg
Witamina B120,89 µg
Witamina D2,00 µg
Cholina294 mg

Tabela pokazuje wartości z jednej bazy (USDA FoodData Central, pozycja „Egg, whole, raw, fresh”). Dane w innych tabelach, w tym polskich, mogą się nieco różnić, bo zależą od wielkości jaj i metody badania.

Według NCEZ cholesterol jest w żółtku, a jajka warto jeść ze względu na wartość odżywczą: są źródłem białka oraz witamin A, D, B12, B1, B2 i żelaza. Inspekcja sanitarna we Wrocławiu przypomina, że białko jaja uznaje się za wzorcowe, bo zawiera wszystkie niezbędne aminokwasy w odpowiedniej proporcji. Szerzej o innych źródłach białka znajdziesz w tekście produkty bogate w białko.

Czy jajka podnoszą cholesterol we krwi?

Krótka odpowiedź: u części osób cholesterol z diety podnosi stężenie cholesterolu we krwi, ale nie u wszystkich i nie tak silnie, jak sądzono dawniej.

  • Reakcje są różne. NCEZ opisuje, że nie wszyscy ludzie reagują jednakowo wzrostem stężenia cholesterolu na cholesterol pokarmowy: u hiperrespondentów wzrost jest znaczny, a u hiporespondentów może być niewielki.
  • Zalecenia w USA. Wytyczne żywieniowe dla Amerykanów z 2015 roku nie zawierają już limitu 300 mg cholesterolu dziennie obecnego w wydaniu z 2010 roku. Dokument zaznacza jednak, że ta zmiana nie oznacza, iż cholesterol pokarmowy przestał mieć znaczenie przy układaniu zdrowego sposobu odżywiania. O tym, jak zmieniały się wytyczne, przeczytasz w tekście piramida żywienia i zmiany zaleceń.
  • Stanowisko American Heart Association (2019). W stanowisku naukowym (Science Advisory) opublikowanym w „Circulation” (Carson i in.) stwierdzono, że badania obserwacyjne z kilku krajów zazwyczaj nie wskazują istotnego związku cholesterolu z diety z ryzykiem chorób sercowo-naczyniowych. Metaanalizy badań interwencyjnych różnią się wynikami, lecz większość wiąże ilości cholesterolu przekraczające obecne średnie spożycie z podwyższonym cholesterolem całkowitym lub LDL. AHA kładzie nacisk na wzorce żywienia, takie jak dieta śródziemnomorska i DASH, które z natury zawierają stosunkowo mało cholesterolu.

Co mówią badania o jajkach i ryzyku chorób serca

Wyniki nie są jednoznaczne, dlatego warto znać oba obrazy.

Metaanaliza z „BMJ” z 2020 roku (Drouin-Chartier i in.) objęła trzy duże amerykańskie badania kohortowe oraz zaktualizowany przegląd badań prospektywnych. Autorzy stwierdzili, że umiarkowane spożycie jaj, do jednego dziennie, nie jest związane z ryzykiem chorób sercowo-naczyniowych ogółem. Zwrócili jednak uwagę na dużą niejednorodność wyników między badaniami, prawdopodobnie związaną z różnicami między badaniami z USA, Europy i Azji.

Z kolei NCEZ przytacza badanie opublikowane w „JAMA” w 2019 roku (Hong i in.): objęto nim 29 615 osób, a średni czas obserwacji wynosił 17,5 roku. Każde dodatkowe 300 mg cholesterolu dziennie wiązało się ze wzrostem ryzyka incydentów sercowo-naczyniowych o 17%, a dodatkowe pół jajka dziennie – o 6%. NCEZ zwraca uwagę, że niespójność wyników może wynikać z tego, że jedzenie jaj bywa powiązane z niezdrowym stylem życia: niezdrową dietą, małą aktywnością fizyczną i paleniem papierosów.

Wniosek praktyczny: badania obserwacyjne pokazują powiązania, a nie dowodzą przyczyny, więc jajka warto oceniać razem z całą dietą, a nie osobno.

Ile jajek w diecie według polskich źródeł

Według NCEZ jajka należy jeść w rozsądnych ilościach, czyli nie więcej niż jedno dziennie. Wojewódzka Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna we Wrocławiu podaje, że za rozsądne w codziennej diecie przyjmuje się 7 jajek tygodniowo, wliczając te dodane do ciast, kotletów, pulpetów i naleśników. Ten sam tekst uznaje, że ludzie zdrowi, bez zwiększonego poziomu cholesterolu w surowicy, mogą jeść do 7 jaj tygodniowo.

Dla porównania NCEZ podaje, że w Polsce spożycie szacuje się na nieco ponad 3 jajka tygodniowo, a w Europie średnio na 3,5.

W zaleceniach NCEZ dla osób z zaburzeniami lipidowymi, także przy hipercholesterolemii, pojawia się ten sam limit: jedno jajko dziennie lub 7 sztuk tygodniowo. Indywidualne zalecenia, czyli to, ile jajek jeść w twoim przypadku, ustala lekarz lub dietetyk.

Sposób przygotowania ma znaczenie

NCEZ zwraca uwagę, że na stężenie cholesterolu we krwi wpływa nie tylko liczba jajek, ale też sposób ich przyrządzania. Źródłem cholesterolu pokarmowego poza żółtkiem są tłuste mięso i przetwory oraz tłuste produkty mleczne.

Przesuń tabelę, aby zobaczyć wszystkie kolumny →

PrzykładCo to oznacza według NCEZ
Jajko gotowaneMniej cholesterolu niż jajko smażone na maśle lub bekonie
Jajka smażone na maśle lub bekonieWięcej cholesterolu w całym posiłku niż przy jajku gotowanym
Jajka z tłustymi dodatkami (boczek, tłuste wędliny, tłusty nabiał)Dodatki są dodatkowym źródłem cholesterolu pokarmowego

To przykład redakcji zbudowany z zacytowanych zaleceń NCEZ, a nie tabela wartości. Z praktycznego punktu widzenia: gotuj jajka lub przygotowuj je z niewielką ilością tłuszczu i łącz z warzywami, a nie z boczkiem. Ogólne zasady komponowania diety znajdziesz w tekście zdrowe odżywianie.

Kiedy jajka jeść ostrożniej

NCEZ wskazuje, że ograniczenie produktów z cholesterolem pokarmowym jest istotne szczególnie dla osób obciążonych chorobami układu krążenia, cukrzycą lub otyłością oraz dla osób z dużym stężeniem cholesterolu we krwi, czyli z hipercholesterolemią.

Co to oznacza w praktyce:

  • Jeśli masz podwyższony cholesterol, chorobę serca lub cukrzycę, ustal liczbę jajek z lekarzem rodzinnym lub dietetykiem, bo zależy ona od twoich wyników i całej diety.
  • Jeśli leczysz się lekami na cholesterol, nie zmieniaj ich ani dawek na podstawie diety. Decyzje o leczeniu należą do lekarza.

Bezpieczeństwo: Salmonella i surowe jajka

Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) do zakażenia salmonellą u ludzi dochodzi zwykle przez zanieczyszczoną żywność pochodzenia zwierzęcego, głównie jaja, mięso, drób i mleko. Wrocławska stacja sanitarna opisuje, że objawia się to nieżytem żołądkowo-jelitowym, biegunką, bólami brzucha i wymiotami.

Zasady bezpiecznego postępowania z jajami według inspekcji sanitarnej:

  • kupuj jaja z czystą, nieuszkodzoną skorupką,
  • przechowuj je w lodówce, zgodnie z datą minimalnej trwałości,
  • po rozbiciu jaj wyrzuć skorupki do kosza, a ręce, naczynia i powierzchnie po kontakcie z surowymi jajami umyj gorącą wodą z mydłem lub detergentem,
  • unikaj potraw z surowymi jajami, takich jak tiramisu, majonez i kogel-mogel, szczególnie w grupach wrażliwych, czyli u dzieci i osób starszych.

Dla kobiet w ciąży NCEZ zalicza surowe jaja do produktów niezalecanych, bo mogą być źródłem Salmonelli. Zaleca dokładne umycie jaj przed użyciem, ponieważ bakterie mogą być także na skorupce, i gotowanie ich na twardo do pełnego ścięcia żółtka i białka. Przy chorobach przewlekłych lub obniżonej odporności zapytaj lekarza o zasady bezpiecznego jedzenia.

Najczęstsze pytania (FAQ)

Czy jajka podnoszą cholesterol?

U części osób cholesterol z diety podnosi cholesterol we krwi, u innych niewiele. NCEZ opisuje różnice między ludźmi (hiper- i hiporespondenci), a badania obserwacyjne w stanowisku AHA zwykle nie wskazują istotnego związku z chorobami serca. Więcej zależy od całej diety i sposobu przygotowania.

Ile jajek tygodniowo można jeść?

Polskie źródła podają do jednego jajka dziennie (NCEZ) lub 7 sztuk tygodniowo wliczając jajka w potrawach (inspekcja sanitarna). Przy hipercholesterolemii, chorobach serca i cukrzycy ustal liczbę z lekarzem lub dietetykiem.

Czy żółtko jest szkodliwe?

Cholesterol znajduje się w żółtku, ale żółtko to także część wartości odżywczej jajka. Według NCEZ jajka warto jeść ze względu na białko i witaminy, pod warunkiem rozsądnej ilości.

Jajecznica na boczku czy jajko na twardo?

Jajko gotowane dostarcza mniej cholesterolu niż jajko smażone na maśle lub bekonie, więc do codziennego jadłospisu lepsze jest gotowane lub przygotowane na małej ilości tłuszczu.

Czy przy wysokim cholesterolu trzeba rezygnować z jajek?

Nie ma jednej odpowiedzi dla wszystkich. NCEZ zaleca w tej grupie ostrożność wobec cholesterolu pokarmowego, a konkretną liczbę jajek ustal z lekarzem lub dietetykiem. Nie zmieniaj przy tym przepisanych leków.

Czy surowe jajka są bezpieczne?

Surowe jaja mogą być źródłem Salmonelli, dlatego inspekcja sanitarna zaleca unikanie potraw z surowymi jajami, a NCEZ nie zaleca ich w ciąży.

Kiedy skonsultować się z lekarzem

  • Masz podwyższony cholesterol lub inne zaburzenia lipidowe i chcesz ustalić, ile jajek jeść.
  • Masz chorobę serca, cukrzycę lub otyłość i zmieniasz dietę.
  • Po zjedzeniu jajek pojawiły się biegunka, wymioty, ból brzucha lub gorączka. Przy nasilonych objawach skontaktuj się z lekarzem rodzinnym, a w nagłych przypadkach zadzwoń pod numer 112.
  • Jesteś w ciąży i masz wątpliwości, co możesz jeść.

Ten tekst ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza ani dietetyka.

← Więcej: Zdrowa dieta

Czytaj więcej